Xã Nga An (Nga Sơn, Thanh Hóa): gồm xã nào, đền Mai An Tiêm, chùa Tiên

Xã Nga An là xã ở góc đông bắc vùng Nga Sơn (Thanh Hóa), giáp tỉnh Ninh Bình, được lập theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 và hoạt động từ 01/7/2025 trên cơ sở ba xã Nga Điền, Nga Phú và Nga An cũ.

Đây là vùng đất của nhiều huyền thoại Nga Sơn: đền Mai An Tiêm với sự tích quả dưa hấu, chùa Tiên gắn chuyện Từ Thức gặp tiên, chùa Hàn Sơn bên dấu tích cửa Thần Phù, cùng khu thắng cảnh Đường Trèo – Phủ Trèo. Bài viết tổng hợp vị trí, quy mô, lịch sử tên gọi, di tích, sản vật và đời sống của xã Nga An Nga Sơn sau sáp nhập.

Vị trí, diện tích, dân số

Trong đề án sắp xếp đơn vị hành chính tỉnh Thanh Hóa (Nghị quyết 646/NQ-HĐND ngày 25/4/2025), xã này mang tên tạm "xã Nga Sơn 5"; Nghị quyết 648/NQ-HĐND (28/4/2025) đổi thành xã Nga An. Theo đề án:

• Diện tích tự nhiên: 28,10 km²;
• Quy mô dân số: 24.950 người (mật độ khoảng 888 người/km²);
• Giáp ranh: các xã Hồ Vương, Tân Tiến, Ba Đình và tỉnh Ninh Bình.

Theo Báo Thanh Hóa (8/2025), trong số 24.950 dân có 9.969 người theo đạo Công giáo, chiếm khoảng 40%. Nghị quyết 1686 không ghi diện tích, dân số; số liệu trên là số liệu của đề án.

Trụ sở: phương án sắp xếp tháng 4/2025 đặt trụ sở xã tại trụ sở xã Nga An cũ; Wikipedia ghi trụ sở ở thôn Đông Sơn (thôn của Nga An cũ). Theo Wikipedia, sau sáp nhập xã có 27 thôn.

Theo cổng thông tin xã, Nga Điền cũ phía bắc giáp xã Yên Thái (Yên Mô, Ninh Bình), phía đông giáp các xã Lai Thành, Định Hóa, Văn Hải (Kim Sơn, Ninh Bình); từ trung tâm Nga Điền theo quốc lộ 10B về thị trấn Nga Sơn hơn 10 km, cách trung tâm Công giáo Phát Diệm 6 km. Nga Phú trải dài theo đê sông Càn — ranh giới tự nhiên với huyện Kim Sơn — dài 5 km, rộng 2,5 km.

Các xã cũ hợp thành

Cổng thông tin xã ghi Nga An cũ rộng 9,32 km², dân số năm 1999 là 7.902 người; năm 1973 một phần diện tích, dân số của Nga Phú được nhập vào Nga An.

Lịch sử tên gọi các xã cũ

Nga Điền — từ làng Chính Đại đến xã Điền Hộ

Theo cổng thông tin xã, trước năm 1945 Nga Điền có ba làng Chính Đại, Tòng Chính, Tân Chính. Làng Tòng Chính ("từ Chính Đại ra") được tách từ Chính Đại năm 1830, do hai giáo dân Đinh Đạt Huấn, Đinh Đạt Lương chiêu dân lập làng; trước 1945 làng có khoảng 50 hộ, 98% theo Công giáo. Riêng tác giả người Pháp Ch. Robequain (dẫn trong lịch sử xã Nga Phú) lại ghi làng Tòng Chính lập năm 1846.

Tháng 4/1949, Ủy ban kháng chiến hành chính xã Điền Hộ được thành lập. Đầu năm 1947 làng Chính Đại nhập vào xã Kiên Giáp; ngày 17/12/1949, sau khi quân Pháp nhảy dù Phát Diệm và đánh chiếm vùng này, tỉnh quyết định tách Chính Đại khỏi Kiên Giáp, nhập vào Điền Hộ. Năm 1958, Ủy ban hành chính tỉnh đổi tên xã Điền Hộ thành xã Nga Điền.

Nga Phú — vùng đất trẻ ven sông Càn

Theo cổng thông tin xã, Nga Phú là vùng đất mới được bồi tụ từ phù sa biển và sông Đáy, rộng 777,3 ha. Năm 1945 xã chỉ có khoảng 1.500 dân, năm 1975 lên 4.305 người. Theo Đồng Khánh dư địa chí, đất này thuộc xã Kiên Giáp, tổng Đô Bái; giữa thế kỷ XIX, Phạm Văn Vệ và Mai Văn Triệu lập làng Nhân Sơn.

Sau Cách mạng Tháng Tám, vùng này chia thành hai xã Thái Hòa và Phú Hải; đến năm 1949 hợp lại thành xã Nhân Phú, sau đổi tên Nga Phú. Tài liệu ghi năm đổi tên khác nhau: bài lịch sử hình thành của cổng xã ghi năm 1956, còn lý lịch di tích nghè Nhân Sơn và miếu Thổ Thần làng Phong Phú ghi "từ năm 1954 gọi là xã Nga Phú". Nga Phú có 7 thôn: Nhân Sơn, Văn Đức, Phong Phú, Chính Nghĩa, Tân Thịnh, Tân Hải, Tân Phát; có quốc lộ 10B chạy qua khoảng 2,5 km, tỉnh lộ 524 (làm năm 2007) và cầu Điền Hộ nối sang Nga Điền.

Nga An — tách từ xã Kiên Giáp

Theo lịch sử xã Nga Thành (cổng thông tin xã Hồ Vương), cuối năm 1947 xã Kiên Giáp được lập từ các xã Tân An, Kiên Giáp Hà, Hoa Lư, Chính Đại; tháng 10/1956 Kiên Giáp chia thành ba xã Nga Giáp, Nga An, Nga Thành. Năm 1969, một phần làng Nhân Sơn (Nhân Sơn trong) được chuyển về Nga An; cổng xã còn ghi năm 1973 Nga An nhận thêm một phần đất của Nga Phú. Trên đất Nga An cũ, năm 1947 chi bộ Đảng Tây Hồ — chi bộ đầu tiên ở các xã phía bắc huyện — được thành lập (xem xã Hồ Vương về hai mốc ngày khác nhau).

Di tích, danh thắng

Đền Mai An Tiêm

Theo cổng thông tin xã, đền thờ Mai An Tiêm ở Nga Phú cũ, cách huyện lỵ Nga Sơn khoảng 7 km về phía đông bắc, nép bên sườn núi. Hai bên đền là núi Rồng Chầu và núi Voi Phục; trong dãy Voi Phục có hang Huyền Châu Động. Tương truyền ngọn núi nhỏ ở đầu rồng là nơi Mai An Tiêm thường tới mỗi khi nhớ vua cha và thả dưa xuống biển, nên gọi là núi Mong; khu đất bằng khoảng 1 ha phía tây là bãi trồng dưa xưa.

Năm 2010, tỉnh cho phép trùng tu đền. Đền còn 4 sắc phong thời Nguyễn, là di tích cấp tỉnh; hằng năm vào ngày 12 tháng 3 âm lịch, Nga Sơn tổ chức lễ hội Mai An Tiêm với rước kiệu, dâng hương, lễ tế tái hiện cuộc đời ông. Gian tiền bái thờ Áp Lãng Chân Nhân, vị thần gắn với cửa Thần Phù. Đọc thêm Sự tích Mai An Tiêm.

Chùa Tiên – hồ Đồng Vụa – động Phủ Thông

Chùa Tiên ở thôn Nhân Sơn (Nga An cũ). Theo bài của Báo Thanh Hóa đăng lại trên cổng thông tin xã, năm 1931 (Bảo Đại thứ 6) sư cụ Diệu Hằng bỏ 60 đồng xây lại chùa; chùa gắn với truyền thuyết Từ Thức gặp tiên Giáng Hương và được xếp hạng di tích quốc gia năm 2002. Cùng cụm có hồ Đồng Vụa và động Phủ Thông (rộng khoảng 5 m, cao 3,5 m, thờ Mẫu Thượng Ngàn); núi Bà có "bàn cờ tiên". Xem thêm Sự tích động Từ Thức.

Đường Trèo – Phủ Trèo

Theo cổng thông tin xã (nguồn Báo Thanh Hóa), Phủ Trèo thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, ở chân núi Đường Trèo, thuộc vùng cửa biển Thần Phù xưa. Khu thắng cảnh còn có đền Áp Lãng Chân Nhân và các núi Mã Yên, núi Văn, núi Vỡ; con đường Trèo vượt qua núi Chú, núi Yên Ngựa. Kiến trúc thời Nguyễn bị phá trong thập niên 1970, được tôn tạo lại trong khoảng mười năm gần đây; lễ hội tổ chức ngày 26 – 28 tháng 2 âm lịch. Giai đoạn 1965 – 1975, bộ đội Hải quân từng đóng quân canh biển trên núi.

Chùa Hàn Sơn và cửa Thần Phù

Chùa Hàn Sơn (chùa Thần Phù) ở làng Chính Đại, Nga Điền cũ, dựng năm 1797, lễ hội ngày 9 – 10 tháng 3 âm lịch. Làng Chính Đại được Báo Thanh Hóa xác định là vị trí trung tâm của cửa Thần Phù xưa — cửa biển hiểm trở đi vào ca dao "Lênh đênh qua cửa Thần Phù…", nay cách biển hơn 10 km.

Ngoài ra, Nga Phú còn có nghè Nhân Sơn và miếu Thổ Thần – Phủ Mẫu làng Phong Phú (còn hai đạo sắc phong năm 1917 và 1924), cùng nhà thờ Tân Hải (thành xứ năm 1911).

Làng nghề, sản vật, đặc sản

• Rổ cói xuất khẩu: theo cổng thông tin xã, Công ty cổ phần sản xuất chế biến cói xuất khẩu Việt Anh xuất khẩu 50.000 – 80.000 rổ cói mỗi năm sang Mỹ và châu Âu. Xem Cói mỹ nghệ & OCOP.
• Rượu: năm 2013, tỉnh công nhận hai làng nghề nấu rượu truyền thống Điền Hộ và Chính Đại (Nga Điền cũ) — xem Rượu Nga Sơn.
• Dê: theo VnExpress (dẫn trong bài Dê ủ trấu), dê Nga Sơn được thả trên sườn núi đá vôi vùng Nga Thiện, Nga An, Nga Điền, Nga Phú cũ; quán dê tập trung dọc đường 10 qua khu vực Nga An cũ.
• Dưa hấu: Nga An cũ là một trong các vùng trồng dưa chính của Nga Sơn (Báo Thanh Hóa 2022, dẫn trong bài Dưa hấu Mai An Tiêm).

Nhân vật

Nga Điền cũ là quê của ba nhân vật có bài riêng trên trang: Trần Kim Tuyến (1925 – 1995); Nguyễn Tiến Hưng (sinh năm 1935, làng Điền Hộ), giáo sư kinh tế Đại học Howard ở Washington D.C. — không phải Đại học Harvard như một số nơi ghi nhầm; và nhạc sĩ Anh Bằng (1926 – 2015, tên thật Trần An Bường), người làng Điền Hộ, thành viên nhóm sáng tác Lê Minh Bằng, tác giả “Khúc thụy du”, “Anh còn nợ em”, “Chuyện giàn thiên lý” (Người Lao Động, 2015).

Kinh tế – đời sống

Theo Báo Thanh Hóa (8/2025), Đảng bộ xã Nga An có 934 đảng viên. Giai đoạn 2020 – 2025, tổng thu ngân sách trên địa bàn đạt 213,62 tỷ đồng, tổng vốn đầu tư 300,185 tỷ đồng; thu nhập bình quân năm 2025 ước đạt 68,1 triệu đồng/người. Trong nhiệm kỳ, trên địa bàn đã làm mới 10,53 km đường liên xã, 11,546 km đường ngõ xóm, 13,46 km đường nội đồng, 8,152 km kênh mương và nâng cấp 10,7 km đường trục thôn; toàn xã có 7 thôn nông thôn mới kiểu mẫu và 6 sản phẩm OCOP 3 – 4 sao. Mục tiêu đến năm 2030 là đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao.

Tiêu thoát nước là bài toán lớn của vùng trũng: theo Báo Thanh Hóa (9/2025), sau bão số 3 và số 5 năm 2025, Nga An có hơn 530 ha lúa bị ngập; địa phương đề nghị xây trạm bơm tại cống Trường Sơn để tiêu nước cho hơn 3.000 ha của ba xã Nga An, Tân Tiến, Hồ Vương.

Xem thêm: Đền Mai An Tiêm · Chùa Tiên · Chùa Hàn Sơn · Cửa Thần Phù · Xã Tân Tiến · Tra cứu địa danh

Nguồn tham khảo

• Báo Chính phủ — Toàn văn Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15 sắp xếp các ĐVHC cấp xã của tỉnh Thanh Hóa năm 2025 (20/6/2025)
• HĐND tỉnh Thanh Hóa — Nghị quyết 646/NQ-HĐND về đề án sắp xếp ĐVHC cấp xã (25/4/2025)
• HĐND tỉnh Thanh Hóa — Nghị quyết 648/NQ-HĐND về tên gọi các ĐVHC cấp xã mới (28/4/2025)
• Báo Chính phủ — Thanh Hóa: Chi tiết phương án sắp xếp, dự kiến tên gọi, nơi đặt trụ sở ĐVHC cấp xã mới (22/4/2025)
• Tuổi Trẻ — Tên gọi, địa chỉ trụ sở mới của 166 xã, phường tỉnh Thanh Hóa từ 1-7-2025 (25/6/2025)
• Báo Thanh Hóa — Mục tiêu năm 2030, xã Nga An đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao (15/8/2025)
• Báo Thanh Hóa — Sớm xây dựng công trình thủy lợi tiêu thoát nước cho các xã: Nga An, Tân Tiến, Hồ Vương (4/9/2025)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Lịch sử hình thành xã Nga Phú (21/10/2023)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Lịch sử hình thành xã Nga Điền (12/12/2017)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Vị trí địa lý xã Nga Điền (26/11/2017)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Tổng quan xã Nga An (26/11/2017)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Lý lịch di tích lịch sử nghè Nhân Sơn, xã Nga Phú (23/3/2024)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Lý lịch di tích lịch sử miếu Thổ Thần và Phủ Mẫu (23/3/2024)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Di tích đền Mai An Tiêm (23/3/2024)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Một vùng non nước thắng cảnh chùa Tiên
• Cổng TTĐT xã Nga An — Khu di tích thắng cảnh Đường Trèo (16/12/2023)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Câu chuyện sản phẩm rổ cói Nga Sơn
• Cổng TTĐT xã Hồ Vương — Lịch sử hình thành và phát triển của xã Nga Thành (10/10/2023)
• Người Lao Động — Tác giả ca khúc “Anh còn nợ em” qua đời (13/11/2015)
• Wikipedia — Nga An (trụ sở, số thôn)