Đền thờ Mai An Tiêm Nga Sơn — di tích, sắc phong và lễ hội tháng Ba

Đền thờ Mai An Tiêm nằm dưới chân núi An Tiêm, trên đất xã Nga Phú cũ — nay thuộc xã Nga An, Nga Sơn, Thanh Hóa. Đền thờ Mai Yển, hiệu An Tiêm — nhân vật truyền thuyết thời Hùng Vương được coi là ông tổ nghề trồng dưa hấu và người khai phá vùng đất ven biển Nga Sơn. Đây là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh, còn giữ bốn sắc phong thời Nguyễn, và mỗi tháng Ba âm lịch lại là nơi mở lễ hội Mai An Tiêm.

Bài viết tổng hợp vị trí, truyền thuyết, cảnh quan, các lần xây dựng – trùng tu, kiến trúc, sắc phong và lễ hội của đền theo các nguồn đã kiểm chứng.

Vị trí và đường đến

Theo Cổng TTĐT xã Nga An, đền cách trung tâm Nga Sơn (thị trấn Nga Sơn cũ, nay thuộc xã Nga Sơn) khoảng 7 km về phía đông bắc. Ngôi đền nép bên sườn núi, trước mặt là cánh đồng lúa trải dài. Báo Tuổi Trẻ (2009) ghi đền thuộc làng Văn Đức, xã Nga Phú — cũng là làng rước kiệu và sắc phong về đền mỗi mùa lễ hội. Xóm dưới chân núi xưa gọi là làng Nhân Sơn, nay là xóm 1 của Nga Phú cũ (SGGP, 2019).

Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, ba xã cũ Nga Phú, Nga Điền và Nga An hợp thành xã Nga An mới, vì vậy đền nay ở cùng một xã với chùa Tiên và chùa Hàn Sơn bên cửa Thần Phù. Lãnh đạo huyện Nga Sơn cũ từng xếp đền Mai An Tiêm vào quần thể di tích gồm chùa Hàn Sơn, chùa Tiên, động Từ Thức và chiến khu Ba Đình (Báo Văn hóa, 2023).

Truyền thuyết gắn với ngôi đền

Sự tích được chép sớm nhất trong “Tây qua truyện” của Lĩnh Nam chích quái: Mai An Tiêm bị vua Hùng đày ra một bãi cát ngoài cửa biển huyện Nga Sơn, nhờ hạt dưa do chim trắng từ phía tây mang đến mà sống được, rồi được gọi về. Bản kể của Ban Quản lý di tích xã Nga Phú thì nói ông là con nuôi vua Hùng thứ 18, bị đày vì câu nói “Của biếu là của lo, của cho là của nợ”, đã lấy que vạch lên vỏ dưa rồi thả xuống biển để đất liền biết tin. Chủ nhang đền kể với báo SGGP (2019) theo thuyết vua Hùng thứ 17.

Tương truyền đền được dựng ngay trên nền ngôi nhà của gia đình An Tiêm trên hoang đảo xưa (SGGP, 2019; Báo Xây dựng, 2019).

Đọc đầy đủ các dị bản: Sự tích Mai An Tiêm và quả dưa hấu

Cảnh quan: rồng chầu, voi phục

Theo Cổng TTĐT xã Nga An, hai bên đền là hai dãy núi:

• Núi Rồng Chầu uốn lượn như thân rồng; đầu rồng là một ngọn núi nhỏ tên núi Mong — tương truyền là nơi An Tiêm ra ngóng về vua cha và thả dưa nhờ sóng đưa vào đất liền.
• Núi Voi Phục giống hình con voi quỳ. Dưới tán đa già thuộc dãy núi này có hang sâu Huyền Châu Động với nhũ đá thành hình con đại bàng, mâm xôi, con rùa.
• Phía đông là núi Trích Trợ dáng như bông sen, trên vách có khắc nhiều bài thơ của tiền nhân; người xưa ví núi như ngọn hải đăng của cửa Thần Phù.
• Phía tây, vượt qua một eo núi hình lưỡi liềm, có khu đất bằng rộng khoảng 1 ha, tương truyền là bãi trồng dưa của gia đình An Tiêm.

Báo Xây dựng (2019) tả đền tọa lạc giữa ba ngọn núi theo thế “Long chầu, Hổ phục”. Quanh núi còn những dấu vết khiến người dân tin vào chuyện “hoang đảo”: chân núi bị lõm sâu như bị sóng biển bào mòn, có vỏ hàu bám; một mỏm đá nhô ra như đầu rùa; hang đá bên cây đa cổ thụ; và thung lũng Mai An Tiêm ngay sau đền, tương truyền là vườn dưa xưa, nay trồng bạch đàn, keo (SGGP, 2019). Phía sau đền từng có một cửa hang, người dân kể mát về mùa hè, ấm về mùa đông, nay đã bị lấp (Báo Thanh Hóa, 2024).

Lịch sử xây dựng và trùng tu

Các nguồn ghi về quá trình xây dựng đền không hoàn toàn khớp nhau; bảng dưới liệt kê đủ các mốc kèm nguồn:

Ảnh bìa bài này, chụp tháng 2/2010, cho thấy ngôi đền nhỏ trước đợt trùng tu lớn.

Kiến trúc và nơi thờ tự

Ngôi đền hiện nay tựa lưng vào núi, kết cấu hình chữ Đinh. Về số gian, Cổng TTĐT xã Nga An ghi 5 gian tiền bái và 3 gian hậu cung; Báo Thanh Hóa (2026) ghi đền có 9 gian, gồm 5 gian tiền bái và 4 gian hậu cung.

• Hậu cung: trên ngôi cao nhất đặt linh vị thân phụ và thân mẫu của Mai An Tiêm; chính giữa là tượng Đức thánh, tay cầm quả dưa hấu đỏ (Cổng TTĐT xã Nga An). Đền có tượng Mai An Tiêm đúc bằng đồng (Báo Thanh Hóa, 2026).
• Tiền bái: thờ Áp Lãng Chân Nhân — vị thần dẹp sóng gắn với cửa biển Thần Phù ngay gần đó.
• Cổng: cổng tứ trụ kiểu truyền thống, đỉnh trụ đắp phượng lật, bốn mặt lồng đèn đắp hoa văn Long – Ly – Quy – Phượng (Cổng TTĐT xã Nga An; Báo Xây dựng, 2019). Báo Thanh Hóa (2026) tả phía trước tiền bái là cổng tam quan với bốn trụ gỗ lim chạm khắc hoa văn.
• Hiện vật: tượng thờ, đồ thờ bằng gỗ, câu đối, hoành phi và bốn sắc phong cổ (Báo Thanh Hóa, 2026).

Khuôn viên đền rộng hàng nghìn mét vuông (Báo Thanh Hóa, 2024), có ao cá, vườn hoa, những cây đa, cây si cổ thụ (Báo Thanh Hóa, 2026). Khoảng đất trước đền xưa là bãi dưa hấu, sau phải bỏ để mở rộng sân phục vụ mùa lễ hội (SGGP, 2019).

Bốn sắc phong thời Nguyễn

Đền lưu giữ 4 sắc phong cổ: 3 đạo màu vàng sẫm, dài khoảng 1 m, rộng 50 cm, và 1 đạo màu trắng nhạt. Sắc phong thuộc các niên hiệu Duy Tân (1907–1916) và Khải Định (1916–1925) của triều Nguyễn (Cổng TTĐT xã Nga An).

Theo các cụ cao niên trông coi đền, sắc phong ghi tên người được phong là Mai Yển (hiệu An Tiêm) — người đầu tiên có công khai khẩn, xây dựng vùng đất ven biển Nga Sơn (Tuổi Trẻ, 2009). Tên và hiệu này trùng với tên, hiệu chép trong Lĩnh Nam chích quái (枚偃, hiệu 安暹). Nội dung sắc phong được mang ra đọc trong lễ hội các ngày 12, 13, 14 tháng 3 âm lịch.

Lễ hội Mai An Tiêm

Hằng năm, lễ hội Mai An Tiêm được tổ chức tại đền khoảng ngày 12–14 tháng 3 âm lịch (Tuổi Trẻ 2009; Báo Thanh Hóa 2026); một số nguồn ghi 12–15 (SGGP 2019; Báo Xây dựng 2019; Báo Thanh Hóa 2024). Cổng TTĐT xã Nga An cho biết ngày 12 tháng 3 là ngày tổ chức lễ hội chính — năm 2017 rơi vào ngày 8/4 dương lịch (Nhân Dân, 2017).

Phần lễ gồm lễ rước kiệu, rước sắc phong từ làng văn hóa Văn Đức đến đền, dâng hương tưởng niệm, tế lễ đọc chúc văn ca ngợi công đức Mai An Tiêm (Báo Công lý, 2025). Phần hội là chương trình nghệ thuật tái hiện hành trình An Tiêm vượt gian khó, tìm ra giống dưa quý; năm 2025 chương trình mang chủ đề “Mai An Tiêm dâng cho đời quả ngọt, giữa trùng khơi xây non nước trường tồn”.

Một vài dấu mốc của lễ hội qua báo chí:

• 2010: Sở VH-TT-DL Thanh Hóa tổ chức lễ hội tại xã Nga Phú; ngoài hơn 200 diễn viên chuyên nghiệp, hàng nghìn diễn viên không chuyên tái hiện cuộc đời Mai An Tiêm (VnExpress, 2010).
• 2019: lễ hội có phần thi khắc chữ trên dưa hấu, gợi lại chi tiết An Tiêm vạch chữ lên vỏ dưa thả trôi biển. Vì đất Nga Phú nay là đất thịt, gần như không trồng được dưa, dưa để tập và thi phải mua từ nơi khác về (SGGP, 2019).
• 2025: lễ khai mạc diễn ra ngày 8/4/2025 tại khu di tích (Báo Công lý, 2025).

Xếp hạng, bảo tồn và kinh nghiệm tham quan

Đền là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh; báo Tuổi Trẻ năm 2009 đã gọi đây là một trong những di tích đẹp và cổ nhất ở huyện Nga Sơn. Năm ra quyết định xếp hạng chưa tìm được trong nguồn công khai. Cổng TTĐT xã Nga An xếp đền vào nhóm di tích trọng điểm trong quần thể di tích thắng cảnh phục vụ phát triển du lịch của Nga Sơn; việc quản lý do Ban Quản lý di tích ở địa phương đảm nhiệm. Báo SGGP (2019) cho biết tỉnh từng có dự án đào hồ men theo chân núi để tổ chức đua thuyền dịp lễ hội, nhưng hồ đào dở thì dừng; còn khu vực quanh đền đã được quy hoạch để nâng cấp các hạng mục của khu di tích (Báo Xây dựng, 2019).

Một vài gợi ý khi đến thăm, dựa trên các nguồn kể trên:

• Muốn xem lễ hội, nên đến vào ngày 12 tháng 3 âm lịch, khi có rước kiệu, rước sắc và chương trình nghệ thuật; ngày thường đền yên tĩnh, hợp để vãn cảnh.
• Dành thời gian đi quanh chân núi để thấy những vết lõm do sóng bào mòn, thung lũng sau đền và các ngọn núi Mong, Voi Phục gắn với truyền thuyết.
• Kết hợp thăm chùa Tiên và chùa Hàn Sơn cùng xã Nga An, hoặc động Từ Thức ở xã Ba Đình.
• Mùa dưa (khoảng tháng 5 dương lịch), có thể ghé các vùng trồng dưa trên đất cát ven biển — xem Dưa hấu Mai An Tiêm Nga Sơn.

Xem thêm: Sự tích Mai An Tiêm · Dưa hấu Mai An Tiêm Nga Sơn · Xã Nga An · Cửa Thần Phù

Nguồn tham khảo

• Cổng TTĐT xã Nga An — Di tích đền Mai An Tiêm (23/3/2024)
• Tuổi Trẻ — Thanh Hóa: lưu giữ sắc phong về Mai An Tiêm (3/10/2009)
• Báo Thanh Hóa — Thăm đền thờ Mai An Tiêm, ông tổ của nghề trồng dưa hấu (5/1/2024)
• Báo Thanh Hóa — Đền thờ Mai An Tiêm – huyền tích dưa hấu trên đảo hoang (23/4/2026)
• Sài Gòn Giải Phóng — Dấu tích “hoang đảo” (18/4/2019)
• Báo Xây dựng — Về vùng đất Mai An Tiêm trồng dưa hấu dâng Vua Hùng (14/4/2019)
• Báo Công lý — Tưng bừng Lễ hội Mai An Tiêm năm 2025 (8/4/2025)
• Nhân Dân — Lễ hội Mai An Tiêm năm 2017 (9/4/2017)
• VnExpress — Lễ hội tưởng nhớ Mai An Tiêm (26/4/2010)
• Báo Văn hóa — Hàn Sơn – ngôi chùa cổ xứ Thanh (29/4/2023)
• Wikisource tiếng Hán — 嶺南摭怪 / 西瓜傳 (Lĩnh Nam chích quái — Tây qua truyện)