Giáo sư Nguyễn Tiến Hưng — người Nga Điền viết Hồ sơ mật Dinh Độc Lập

Nguyễn Tiến Hưng (sinh năm 1935) là người làng Điền Hộ, xã Nga Điền (nay thuộc xã Nga An) — một làng đông giáo dân có sông Càn chảy qua. Ông là tiến sĩ kinh tế, từng làm chuyên gia của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), giữ chức Tổng trưởng Kế hoạch và Phát triển của Việt Nam Cộng hòa những năm cuối cuộc chiến, rồi làm giáo sư kinh tế ở Đại học Howard (Washington D.C.) — Howard, không phải Harvard như nhiều nơi vẫn ghi nhầm.

Ông được biết đến rộng rãi nhất với tư cách người công bố các thư từ mật giữa tổng thống Mỹ và tổng thống Việt Nam Cộng hòa, qua cuốn The Palace File (Hồ sơ mật Dinh Độc Lập, 1986) và các sách về sau. Bài viết này chỉ thuật lại các thông tin công khai trên báo chí, sách và bài viết của chính ông.

Làng Điền Hộ và gia đình cụ Chánh Phi

Theo báo Tiền Phong (2021), Điền Hộ là tên cũ của Nga Điền, gần 80% dân theo Công giáo. Đầu làng có nhà cụ Chánh Phi — Nguyễn Xuân Phi, thân phụ ông Hưng. "Chánh" ở đây là chánh trương, một chức sắc trong xứ đạo, chứ không phải chánh tổng. Gia đình có nhiều người con thành đạt: người con cả là linh mục Nguyễn Xuân Phong, tiến sĩ văn chương Pháp; người thứ hai là ông Nguyễn Hữu Chỉnh, Thứ trưởng Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng hòa; tiếp đến là Nguyễn Tiến Hưng; rồi ông Nguyễn Hữu Trí, giáo sư đại học ở Pháp.

Năm đói Ất Dậu 1945, cậu Hưng mới 9 tuổi. Tiền Phong kể nhà cụ Chánh mở kho thóc gạo cứu đói; đêm nào gia nhân cũng nấu một nồi cháo lớn, sáng ra cậu bé dùng muôi gỗ múc cháo phát cho người đói tụ trước cửa. Wikipedia tiếng Việt cho biết gia đình ông từng trải qua thời Cải cách ruộng đất ở miền Bắc. Ngôi nhà hai tầng của gia đình, bỏ trống sau khi cả nhà vào Nam, được chính quyền dùng làm trụ sở Ủy ban xã Nga Điền; theo Tiền Phong, về sau nhà cũ bị dỡ bỏ, thay bằng trụ sở xã xây mới.

Cùng làng Điền Hộ còn có nhà họ Trần của ông Trần Kim Tuyến ở cuối làng (nay là xóm 4), và nhạc sĩ Anh Bằng (1926–2015), tác giả Nỗi lòng người đi — theo cùng bài báo (Tiền Phong ghi nhầm năm mất của nhạc sĩ là 2005).

Học hành: từ Sài Gòn đến Đại học Virginia (1957–1965)

Theo Wikipedia tiếng Anh (dẫn sách Who's Who in Vietnam 1974), ông tốt nghiệp cử nhân Toán và Luật ở Đại học Sài Gòn. Theo Tiền Phong, năm 1957 ông sang Hoa Kỳ và từ năm 1958 học kinh tế ở Đại học Virginia; ông nhận bằng cao học năm 1960 và tiến sĩ năm 1965 (Wikipedia tiếng Anh).

Giảng dạy và làm việc ở IMF (1963–1970)

Sau một thời gian ngắn làm việc cho chính quyền bang Virginia, ông làm giảng viên kinh tế (assistant professor) ở North Carolina Wesleyan College từ năm 1963, rồi ở Đại học Howard từ năm 1965 (Wikipedia tiếng Anh). Sau đó ông làm chuyên gia kinh tế của IMF: Wikipedia tiếng Anh ghi là ở châu Phi trong các năm 1966–1969, còn báo Tiền Phong ghi giai đoạn 1966–1970.

Trong chính phủ Việt Nam Cộng hòa (1971–1975)

Về nước, ông làm việc tại Dinh Độc Lập, sát cạnh Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu và Đại sứ Mỹ Graham Martin (VOA). Các chức vụ của ông theo hai nguồn:

• Phụ tá Tổng thống về Tái thiết (1971–1973, theo Tiền Phong); Wikipedia tiếng Anh ghi năm 1973 ông là "phụ tá đặc biệt" của Tổng thống kiêm Ủy viên Kế hoạch.
• Tổng trưởng Kế hoạch và Phát triển: Tiền Phong và VOA ghi 1973–1975; Wikipedia tiếng Anh, dẫn báo New York Times ngày 29/11/1974, ghi ngày được bổ nhiệm là 28/11/1974.

Năm 1972, ông đưa ra đề nghị "Nam – Bắc hiệp thương", phỏng theo mô hình giao thương giữa Đông và Tây Đức, để hai miền dần hòa giải; báo Washington Post đăng đề nghị này ngày 29/9/1972 (Wikipedia tiếng Việt).

Theo VOA, khoảng một tháng trước khi chính quyền Sài Gòn sụp đổ, Tổng thống Thiệu giao cho ông toàn bộ hồ sơ mật về bang giao Việt – Mỹ từ cuối năm 1971 đến mùa xuân 1975. Theo Tiền Phong, trong hai năm 1974–1975 ông đã hàng chục lần đến Quốc hội Hoa Kỳ xin viện trợ. Ngày 14/4/1975, ông cùng Ngoại trưởng Vương Văn Bắc và Đại sứ Trần Kim Phượng được cử sang Mỹ xin viện trợ lần cuối; cuộc vận động không thành và ông ở lại Hoa Kỳ (Wikipedia tiếng Việt).

Ngày 30/4/1975, ông tự bỏ tiền thuê phòng họp ở khách sạn Mayflower (Washington) mở cuộc họp báo, công bố hai bức thư mật Tổng thống Nixon gửi Tổng thống Thiệu, nhằm cho thấy phía Mỹ đã không giữ lời hứa và kêu gọi người Mỹ giúp đỡ người tị nạn. VOA nhận định sau cuộc họp báo, số người tị nạn được nhận vào Mỹ có tăng lên. Báo New York Times đưa tin về các bức thư này ngày 1/5/1975 (dẫn theo Wikipedia tiếng Anh).

Giáo sư Đại học Howard

Sau năm 1975, ông định cư ở Hoa Kỳ. Theo Tiền Phong, ông từng giảng dạy ở các trường Howard, Trinity, North Carolina Wesleyan, làm kinh tế gia ở IMF và Ngân hàng Thế giới (WB), và từ đầu những năm 1980 trở lại làm giáo sư ở Đại học Howard. Trong tấm thiệp chúc năm mới 2018 gửi học trò cũ, được báo này dẫn lại, ông nhắc đến "sự nghiệp giảng dạy trên 40 năm" của mình. Năm 1991, ông viết trên báo Washington Post đề nghị giải tỏa số tài sản của chính quyền Sài Gòn cũ đang bị Mỹ phong tỏa và dùng nó làm đòn bẩy để cải thiện nhân quyền ở Việt Nam (Wikipedia tiếng Anh). Cũng theo Wikipedia tiếng Anh, tính đến năm 2010 ông là giáo sư danh dự (Professor Emeritus) của Howard.

Tiền Phong còn viết rằng bà Kamala Harris, sinh viên Howard khóa 1982–1986 và sau này là Phó Tổng thống Hoa Kỳ, từng là học trò của ông. Chúng tôi chưa tìm thấy nguồn độc lập nào khác xác nhận chi tiết này.

Trở lại Việt Nam: đào tạo cán bộ ngân hàng và "ngân hàng lưu động"

Theo Tiền Phong, giữa năm 1994, Ngân hàng Thế giới và IMF cử ba chuyên gia sang Việt Nam: một người Pháp về thanh tra, một người Nhật về ngân hàng, và ông Hưng phụ trách đào tạo. Ông giảng dạy khóa cán bộ nguồn đầu tiên của Ngân hàng Nhà nước, trong đó có buổi học ở Học viện Ngân hàng cuối năm 1996; báo này cho biết trong số học viên có bà Nguyễn Thị Hồng, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước vào thời điểm bài báo đăng (2021).

Trong bài Bank on Wheels đăng trên tạp chí Finance & Development của IMF (tháng 6/2004), ông được giới thiệu là giáo sư kinh tế Đại học Howard, cựu chuyên gia IMF, và là cố vấn cao cấp của Dự án Tài chính nông thôn của Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, người góp phần thiết kế và triển khai chương trình ngân hàng lưu động. Theo bài viết, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (Agribank) khởi động chương trình năm 1998, theo mô hình của Bangladesh và Malaysia, với 159 xe chạy được đường đất và đường đồi núi, đưa cán bộ tín dụng tới vùng sâu vùng xa để nhận hồ sơ vay, giải ngân, thu nợ và nhận tiền gửi; mùa hè năm 2004 sẽ có thêm 172 xe đưa vào hoạt động.

Các tác phẩm

Ở trong nước, Hồ sơ mật Dinh Độc Lập được Nhà xuất bản Công an Nhân dân in năm 2003 (706 trang, theo thư viện số Bộ Tư pháp); Wikipedia tiếng Việt cho biết trước đó, năm 1990, Nhà xuất bản Trẻ đã phát hành một bản dịch với tựa Từ tòa Bạch ốc đến Dinh Độc Lập. Cũng theo Wikipedia tiếng Việt, The Palace File công bố 31 bức thư mật của các tổng thống Mỹ gửi lãnh đạo Việt Nam Cộng hòa, và năm 1988 báo New York Times đưa cuốn sách vào danh sách tài liệu nên đọc cho các ứng viên tổng thống. Wikipedia tiếng Việt cũng dẫn lời tác giả rằng để viết Khi Đồng Minh Tháo Chạy, ông đã nghỉ hai năm không lương và thực hiện 53 cuộc phỏng vấn các nhân vật trọng yếu.

Trả lời VOA năm 2005, ông kể bốn động cơ viết Khi Đồng Minh Tháo Chạy. Ông muốn đặt lại vai trò và trách nhiệm của Hoa Kỳ, và để lại tài liệu cho giới trẻ Việt Nam. Ông cũng thấy mình có trách nhiệm, vì từng ở gần Tổng thống Thiệu và Đại sứ Martin những ngày cuối. Cuốn sách cũng có những ý kiến phản biện. Wikipedia tiếng Việt dẫn bài “Khi Đồng Minh Tháo Chạy có thực sự mới?” trên BBC (2005) và bài “Đồng minh ‘không’ tháo chạy” của Phan Nhật Nam (2005).

Niên biểu

Xem thêm: Trần Kim Tuyến — người cùng làng Điền Hộ · Xã Nga An · Tra cứu xã cũ – xã mới

Nguồn tham khảo

• Tiền Phong — Chuyện về người thầy của Phó Tổng thống Hoa Kỳ (22/8/2021)
• VOA tiếng Việt — Giáo sư Nguyễn Tiến Hưng và “Khi Đồng Minh Tháo Chạy” (26/4/2005)
• RFA — TS Nguyễn Tiến Hưng nói về cuốn Tâm Tư Tổng Thống Thiệu (Hà Giang, 14/5/2010)
• IMF, Finance & Development — Bank on Wheels (Nguyen Tien Hung, 6/2004)
• Thư viện số Bộ Tư pháp — Hồ sơ mật dinh Độc Lập (NXB Công an Nhân dân, 2003)
• Goodreads — Khi Đồng Minh Nhảy Vào
• Wikipedia tiếng Việt — Nguyễn Tiến Hưng; Wikipedia tiếng Anh — Nguyễn Tiến Hưng