Dưa hấu Mai An Tiêm Nga Sơn — sự tích, vùng trồng và mùa dưa

Trong tất cả sản vật của Nga Sơn, không quả nào mang nhiều ý nghĩa như quả dưa hấu. Bởi theo truyền thuyết, chính trên vùng bãi bồi ven biển Nga Sơn ngày nay, Mai An Tiêm đã trồng nên những trái dưa hấu đầu tiên của nước Việt. Từ câu chuyện ấy, dưa hấu Mai An Tiêm trở thành niềm tự hào và là tên thương hiệu của dưa hấu Nga Sơn hôm nay.

Bài viết đi từ sự tích, đền thờ và lễ hội Mai An Tiêm đến cánh đồng dưa trên đất cát ven biển: vùng trồng, mùa vụ, giống dưa, kỹ thuật canh tác, nhãn hiệu tập thể và cách chọn một quả dưa ngon.

Sự tích Mai An Tiêm và quả dưa hấu

Câu chuyện được ghi chép sớm nhất trong "Tây qua truyện" (truyện Dưa hấu) thuộc sách Lĩnh Nam chích quái, do Vũ Quỳnh và Kiều Phú hiệu đính cuối thế kỷ XV. Theo bản Hán văn, Mai An Tiêm vốn là người được vua Hùng mua về từ nhỏ, lớn lên được ban tên Mai Yển, hiệu An Tiêm, được tin dùng và trở nên giàu sang. Vì cho rằng mọi thứ mình có là "vật của tiền thân" chứ chẳng nhờ ơn vua, ông bị đày ra một bãi cát ngoài cửa biển huyện Nga Sơn. Nơi ấy, một con chim trắng từ phía tây bay đến nhả xuống mấy hạt dưa; An Tiêm gieo trồng được loại quả vỏ xanh, ruột đỏ, ngọt mát, gọi là Tây qua — quả dưa hấu — rồi đem đổi lấy gạo thóc nuôi vợ con. Về sau vua sai người ra dò hỏi, nghe chuyện thì gọi ông về, cho phục chức.

Câu cuối truyện ghi bãi cát ấy là bãi An Tiêm, làng ông ở gọi là làng Mai, "tức nay là bãi An Tiêm, huyện Nga Sơn, xứ Thanh Hoa". Những chi tiết quen thuộc ngày nay — An Tiêm là con nuôi vua Hùng thứ 17 hay 18, câu "của biếu là của lo, của cho là của nợ", hay việc vạch chữ lên vỏ dưa thả trôi biển để đất liền biết tin — đến từ các bản kể dân gian về sau. Chi tiết khắc chữ trên dưa nay thành phần thi khắc chữ trên dưa hấu trong lễ hội ở đền.

Xem thêm: Sự tích Mai An Tiêm và quả dưa hấu

Đền thờ và lễ hội Mai An Tiêm

Đền thờ Mai An Tiêm nằm dưới chân núi An Tiêm, trên địa bàn xã Nga Phú cũ — nay thuộc xã Nga An — cách trung tâm Nga Sơn khoảng 7 km về phía đông bắc. Đền là di tích cấp tỉnh, còn giữ 4 sắc phong thời Nguyễn (niên hiệu Duy Tân, Khải Định), được trùng tu trong những năm 2010–2012. Quanh đền, người dân còn lưu nhiều dấu tích gắn với truyền thuyết:

• Núi Mong — tương truyền là nơi An Tiêm thả dưa xuống biển.
• Khoảng 1 ha đất bằng phía tây núi — tương truyền là bãi trồng dưa của ông.
• Một cửa hang sau đền (nay đã bị lấp) — tương truyền là nơi vợ chồng An Tiêm sinh sống.

Hằng năm, vào khoảng ngày 12–14 tháng 3 âm lịch (có nguồn ghi 12–15), người dân mở lễ hội Mai An Tiêm tại đền. Phần lễ có nghi thức rước kiệu và sắc phong từ làng văn hóa Văn Đức về đền, dâng hương, tế lễ; trên ban thờ có những quả dưa hấu dâng lên ông tổ. Phần hội có chương trình nghệ thuật về tích Mai An Tiêm tìm ra giống dưa, thu hút đông đảo người dân và con em xa quê trở về.

Xem thêm: Đền thờ Mai An Tiêm

Dưa hấu Nga Sơn hôm nay — trồng ở đâu?

Có một nghịch lý thú vị: xã Nga Phú, nơi có đền thờ ông tổ dưa hấu, ngày nay lại gần như không trồng được dưa vì đất thịt nặng (báo Sài Gòn Giải Phóng, 2019). Cây dưa ưa đất cát, cát pha ven biển — loại đất mềm, thoát nước, cho quả to, tròn, vỏ đẹp. Vì thế, vùng dưa của Nga Sơn ngày nay tập trung ở các xã ven biển có đất cát.

Theo Báo Thanh Hóa (2022), dưa hấu được trồng chủ yếu ở các xã cũ Nga Trung, Nga Yên, Nga An, Nga Thành, Nga Trường. Trong đó Nga Trung được gọi là "vựa dưa" của huyện với hơn 105 ha, mang lại khoảng 20 tỷ đồng mỗi năm. Toàn huyện có hơn 590 ha đất cát chuyên màu phù hợp với cây dưa; diện tích dưa khoảng 126 ha năm 2019 và gần 165 ha năm 2022.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, các vùng dưa ấy nay thuộc:

Mùa dưa năm 2026, Báo Thanh Hóa ghi nhận vùng chuyên canh của xã Nga Sơn (mới) tập trung ở các thôn Nga Trung 4, Long Khang, Yên Ninh; xã hỗ trợ giống và màng phủ nilon cho 10,4 ha ở thôn Nga Trung 4 để sản xuất theo hướng VietGAP. Tra cứu tên xã cũ – xã mới đầy đủ tại Tra cứu địa danh.

Giống dưa: từ giống cổ đến dưa lai F1

Một điều ít người biết: giống dưa cổ gắn với truyền thuyết nay không còn. Năm 2013, báo Dân trí từng kể về một cụ ông ở xã Nga An được coi là "người cuối cùng" còn trồng giống dưa cũ trên đất cát pha. Từ khoảng năm 2003, nông dân Nga Sơn đã chuyển sang các giống dưa lai F1 nhập từ Thái Lan, Nhật Bản. Mô hình năm 2016 dùng giống Perfect và Nông Việt 036; vụ dưa 2026 dùng các giống Nông Việt 18, Thiên Vũ, Hắc Mĩ Nhân.

Vì vậy, "dưa hấu Mai An Tiêm" ngày nay nên hiểu là tên thương hiệu gắn với vùng đất — dưa trồng trên đất cát Nga Sơn, quê hương của sự tích — chứ không phải một giống dưa riêng.

Mùa vụ và cách trồng dưa trên đất cát

Theo Báo Thanh Hóa, dưa hấu Nga Sơn trồng chủ yếu từ tháng 2 đến tháng 6 âm lịch; từ khi xuống giống đến thu hoạch mất khoảng 75 ngày, mùa thu hoạch rộ thường rơi vào khoảng tháng 5 dương lịch. Trên đất cát chuyên màu, nông dân có thể làm 2–3 vụ dưa mỗi năm, luân canh với cây trồng khác theo các công thức:

• Dưa xuân → ngô hè thu → dưa thu đông → rau vụ đông.
• Dưa xuân → đậu tương hè thu → dưa thu đông → rau vụ đông.
• Dưa xuân hè → dưa hè thu → rau màu vụ đông.

Mô hình trồng dưa theo hướng VietGAP vụ xuân 2016 (27 ha ở Nga Trung, Nga Yên, Nga Hưng, do chuyên gia từ Tứ Kỳ, Hải Dương tập huấn) cho thấy các khâu kỹ thuật chính của dưa trên đất cát Nga Sơn:

1. Làm đất, lên luống trên đất cát hoặc cát pha ven biển.
2. Phủ màng nông nghiệp kín toàn bộ mặt luống — giữ ẩm, hạn chế cỏ dại, giữ phân, chống thối và nứt quả khi gặp mưa.
3. Xuống giống dưa lai F1; theo dõi tỷ lệ nảy mầm, chăm bón theo quy trình.
4. Thụ phấn bổ sung cho hoa để quả đậu đều.
5. Ngừng phun thuốc bảo vệ thực vật 10–12 ngày trước khi thu hoạch.
6. Thu hoạch sau khoảng 75 ngày.

Kết quả mô hình năm 2016: tỷ lệ nảy mầm trên 95%, đậu quả 97%, quả nặng trung bình 3–3,5 kg, năng suất 34–36 tấn/ha, thu 150–200 triệu đồng/ha mỗi vụ. Huyện cũng định hướng đưa tưới nhỏ giọt vào vùng dưa.

Nhãn hiệu tập thể và OCOP

Ngày 24/2/2022, UBND tỉnh Thanh Hóa ban hành Quyết định 714/QĐ-UBND, cho phép Hội Dưa hấu Mai An Tiêm huyện Nga Sơn sử dụng địa danh "Nga Sơn" để đăng ký nhãn hiệu tập thể "Dưa hấu Mai An Tiêm – đặc sản Nga Sơn". Vùng mang nhãn hiệu gồm 6 đơn vị: Nga An, Nga Thành, Nga Yên, Nga Trung, Nga Phượng và thị trấn Nga Sơn (cũ). Sản phẩm "Dưa hấu xứ đảo Mai An Tiêm" cũng đã đạt chuẩn OCOP của tỉnh.

Dưa hấu Nga Sơn giá bao nhiêu?

Giá dưa phụ thuộc nhiều vào thời tiết và thị trường mỗi năm. Một số mốc giá thu mua tại ruộng theo Báo Thanh Hóa:

Dưa hấu ngày Tết

Từ câu chuyện quả dưa dâng vua, dưa hấu ruột đỏ trở thành thứ quả quen thuộc trên mâm ngũ quả ngày Tết ở nhiều nơi, tượng trưng cho may mắn, sung túc. Nhiều người còn mua dưa được viết thư pháp hoặc khắc hình để bày Tết, biếu tặng.

Cách chọn dưa hấu ngon

Vài kinh nghiệm chọn dưa phổ biến (theo VnExpress):

• Lật quả xem mặt tiếp đất: đốm vàng kem là dưa đã chín trên ruộng; đốm trắng thường là dưa non.
• Cầm lên thấy nặng tay so với kích thước — dưa nhiều nước.
• Gõ nhẹ nghe tiếng trầm.
• Vỏ không nứt, không dập.

Mỗi mùa dưa, trái dưa Nga Sơn không chỉ là nông sản mà còn nhắc người ta nhớ về bài học tự lực, khai phá đã thành cốt cách của vùng đất mở ra từ biển này.

Xem thêm: Gỏi cá nhệch Nga Sơn · Dê ủ trấu Nga Sơn · Rượu nếp Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• Wikisource — 嶺南摭怪 / 西瓜傳 (Lĩnh Nam chích quái — Tây qua truyện) (bản Hán văn Vũ Quỳnh, Kiều Phú); Wikipedia — Mai An Tiêm
• Cổng TTĐT xã Nga An — Di tích đền Mai An Tiêm (23/3/2024)
• Báo Thanh Hóa — Thăm đền thờ Mai An Tiêm, ông tổ của nghề trồng dưa hấu (5/1/2024)
• Báo Thanh Hóa — Đền thờ Mai An Tiêm – huyền tích dưa hấu trên đảo hoang (23/4/2026)
• Báo Công lý — Tưng bừng Lễ hội Mai An Tiêm năm 2025 (8/4/2025)
• Báo Thanh Hóa — Khôi phục thương hiệu "Dưa hấu Mai An Tiêm" (3/12/2022)
• Báo Thanh Hóa — Dưa hấu được mùa, được giá, nông dân Nga Sơn phấn khởi (13/5/2022)
• Báo Thanh Hóa — Rộn ràng mùa thu hoạch dưa hấu (27/5/2026)
• Dân trí — Người cuối cùng trồng dưa hấu trên "đảo Mai An Tiêm" (20/3/2013)
• Sài Gòn Giải Phóng — Dấu tích "hoang đảo" (18/4/2019)
• Báo Xây dựng — Về vùng đất Mai An Tiêm trồng dưa hấu dâng Vua Hùng (14/4/2019)
• VietNamNet — Nga Sơn nâng tầm sản phẩm OCOP (30/10/2023)
• VnExpress — Mẹo chọn dưa hấu ngọt, mọng nước (16/8/2026)