Lênh đênh qua cửa Thần Phù,
Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm.

Câu ca dao quen thuộc ấy nhắc đến một địa danh có thật: cửa Thần Phù — cửa biển cổ nằm trên tuyến đường thủy huyết mạch Bắc – Nam thuở xưa, ngày nay thuộc vùng giáp ranh giữa xã Nga Điền (Nga Sơn, Thanh Hóa) và huyện Yên Mô (Ninh Bình).

Cửa biển hiểm yếu

Hàng nghìn năm trước, khi biển còn ăn sâu vào chân dãy núi đá Tam Điệp, thuyền bè từ Bắc vào Nam đều phải men theo đường biển qua cửa Thần Phù. Nơi đây sóng dữ, luồng lạch hiểm trở, bao con thuyền đã chìm nơi cửa biển — vì thế mà thành câu ca "khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm".

Tương truyền, một vị đạo sĩ đã giúp đoàn thuyền nhà vua dẹp yên sóng dữ khi qua đây chinh phạt phương Nam. Để tưởng nhớ công ơn, nhà vua cho lập đền thờ, phong hiệu Áp Lãng Chân Nhân — "người dẹp sóng" — và cửa biển mang tên Thần Phù từ đó.

Trong thơ văn cổ

Thần Phù xuất hiện trong thơ của nhiều danh nhân từng qua đây: Trương Hán Siêu, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông… Trên vách núi đá vùng này còn dấu tích chữ khắc của người xưa, trong đó nổi tiếng nhất là chữ «Thần» khổng lồ khắc trên vách núi đá (núi Bia Thần, vùng Nga Thiện – Nga Điền), tương truyền có từ thời Lê.

Từ cửa biển thành đồng ruộng

Điều kỳ diệu của vùng đất này là chính quá trình biển lùi. Phù sa sông Hồng, sông Đáy, sông Càn bồi đắp khiến bờ biển lùi dần ra xa; cửa Thần Phù từ chỗ là cửa biển sóng dữ trở thành vùng đồng ruộng, làng mạc trù phú cách biển gần chục cây số như ngày nay.

Có thể nói, lịch sử cửa Thần Phù chính là lịch sử thu nhỏ của đất Nga Sơn: vùng đất sinh ra từ biển, nơi mỗi thế hệ lại tiến thêm một bước về phía sóng để mở đất, lập làng.