Cửa Thần Phù Nga Sơn — cửa biển cổ đi vào ca dao và sử sách

Lênh đênh qua cửa Thần Phù,
Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm.

Câu ca dao quen thuộc ấy nhắc đến một địa danh có thật: cửa Thần Phù — cửa biển cổ nằm trên hải trình Bắc – Nam của người Việt xưa. Theo Báo Thanh Hóa (2026), vị trí trung tâm của cửa biển là làng Chính Đại, thuộc xã Nga Điền cũ, nay là xã Nga An (Thanh Hóa), giáp ranh với xã Yên Lâm thuộc huyện Yên Mô cũ (Ninh Bình).

Hôm nay đứng ở Chính Đại chỉ thấy đồng ruộng, núi đá vôi và dòng sông Hoạt; biển đã lùi xa hơn 10 km. Nhưng quanh cửa Thần Phù Nga Sơn vẫn còn cả một lớp truyền thuyết, sử sách, thơ văn và di tích — một bản thu nhỏ của câu chuyện “vùng đất sinh ra từ biển”.

Cửa Thần Phù ở đâu?

Các nguồn hiện nay đều đặt cửa Thần Phù ở vùng giáp ranh hai tỉnh:

• Báo Thanh Hóa (6/2026) xác định làng Chính Đại, xã Nga An là trung tâm cửa Thần Phù năm xưa, cũng là nơi có chùa Hàn Sơn.
• Báo Thanh Niên (2025) mô tả cửa biển nay nằm giữa xã Yên Lâm (huyện Yên Mô, Ninh Bình) và xã Nga Điền (huyện Nga Sơn, Thanh Hóa), cách bờ biển hơn mười cây số.
• Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa (2019) kể người dân Chính Đại chỉ cho khách một vùng lau sậy trước sông Hoạt (dân gọi sông Nhà Lê), xung quanh là núi, và khẳng định đó là cửa Thần Phù xưa. Ranh giới hai tỉnh ở đây không có mốc rõ, chỉ cần “bước chân sang” là đã sang đất Ninh Bình.

Nói theo địa danh sau ngày 01/7/2025: phần đất Nga Sơn của vùng cửa Thần Phù là xã Nga Điền cũ, nay thuộc xã Nga An; núi Thạch Bi có chữ Thần ở xã Nga Thiện cũ, nay thuộc xã Ba Đình.

Tên gọi: từ Thần Đầu đến Thần Phù

Tên cũ của cửa biển là Thần Đầu. Báo Ninh Bình dẫn bài thơ của danh sĩ đời Trần Nguyễn Trung Ngạn (1289–1370) có nhan đề “Thần Đầu cảng khẩu vãn bạc” (Chiều hôm đậu thuyền ở cửa biển Thần Đầu); ngọn núi nhô ra biển ở đây cũng gọi là núi Thần Đầu. Báo Công an Nhân dân (2022) chép nhan đề bài thơ ấy là “Thần Phù hải khẩu dạ bạc”.

Trong Việt Nam văn học sử yếu, Dương Quảng Hàm viết Thần Đầu là tên một cửa biển cũ ở chỗ giáp giới huyện Yên Mô (Ninh Bình) và huyện Nga Sơn (Thanh Hóa); đời Lê đổi thành Thần Phù, cuối đời Lê thì cửa bị cát bồi lấp (theo trích dẫn của Báo Công an Nhân dân, 2017). Sở VHTTDL Thanh Hóa cũng ghi nhận nhiều ý kiến cho rằng tên “cửa Thần Phù” được gọi chính thức từ thời Lê sơ.

Dân gian lại có cách giải thích riêng: tương truyền, sau khi được vị đạo sĩ dẹp sóng giúp vượt biển, nhà vua đặt tên cho cửa biển là Thần Phù — nơi có thần linh phù trợ (Báo Thanh Hóa, 2026).

Eo biển hiểm yếu trên hải trình Bắc – Nam

Vì sao cửa biển này đáng sợ đến thế? Trong bài viết trên Báo Công an Nhân dân (2017), TS Mai Thanh Sơn cho rằng Thần Phù không phải cửa sông mà là một eo biển trên đường biển Bắc – Nam:

• Vùng đất phía bắc sông Càn (Nga Điền, Nga Thiện cũ) nằm dưới chân dãy Tam Điệp, có lịch sử lâu đời; còn phía nam sông Càn xưa là những quần đảo núi sót của dãy Tam Điệp, cách đất liền chỗ rộng hơn 1 km, chỗ hẹp chừng 200 m.
• Điểm đầu của “cung Thần Phù” là eo biển kẹp giữa mỏm ngoài cùng dãy Tam Điệp (nay thuộc xóm 7, Nga Điền cũ) và cụm núi sót phía biển (nay thuộc thôn Thần Phù, Yên Lâm và xóm 8, Nga Điền cũ) — khoảng cách chỉ trên dưới 200 m.
• Thuyền từ cửa sông Hồng, sông Đáy hay sông Vạc vào Thanh Hóa thì đi qua eo này là đường ngắn nhất; từ cuối cung Thần Phù đến cửa sông Lèn chỉ chừng hơn chục cây số.

Báo Ninh Bình (2019) mô tả thêm: núi đá ăn ra biển, nhiều mỏm đá ngầm sắc nhọn, sóng to gió dữ, thuyền bè qua lại dễ bị đánh chìm, nên muốn vào Nam nhiều khi phải đi vòng ra xa. Một eo hẹp, đá ngầm, nước xoáy — đó là lý do cửa Thần Phù đi vào ca dao như một nơi “khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm”.

Truyền thuyết Áp Lãng Chân Nhân

Gắn với cửa Thần Phù là truyền thuyết về vị đạo sĩ dẹp sóng Áp Lãng Chân Nhân. Câu chuyện được kể theo nhiều bản khác nhau:

• Theo Nam Ông mộng lục của Hồ Nguyên Trừng (Thanh Niên, 2025 dẫn lại): năm 1044, vua Lý Thái Tông đem quân đánh Chiêm Thành, đến biển Thần Phù thì sóng to gió lớn, không đi được. Đạo sĩ Áp Lãng dẹp yên sóng dữ. Khi thắng trận trở về, vua tìm đạo sĩ thì ông đã mất, bèn phong là Áp Lãng Chân Nhân; dân quanh vùng lập đền thờ.
• Theo lời kể ở làng Chính Đại (Báo Thanh Hóa, 2026): đoàn quân nhà Lý gặp sóng lớn nhiều ngày không dứt; vua mời vị đạo sĩ ẩn tu gần đó, đến nửa đêm thì biển lặng. Khi đoàn thuyền vượt cửa biển, nhiều người còn thấy bóng đạo sĩ đi trên mặt sóng hộ tống.
• Theo một người cao tuổi ở Chính Đại kể với Sở VHTTDL Thanh Hóa (2019): đó là vua Lê Đại Hành trên đường đánh Chiêm Thành, và vị đạo sĩ tên La Thế Viện; núi Cồn Xe gần đó tương truyền là nơi ông yên nghỉ.
• Chú thích bài thơ của Nguyễn Trãi trên trang Thi viện, dẫn Đại Nam nhất thống chí, lại chép đó là đoàn chiến thuyền của vua Hùng, đạo sĩ tên La Viên.

Nơi thờ Áp Lãng Chân Nhân nay chủ yếu ở phía Ninh Bình. Theo Báo Ninh Bình, ngôi đền cổ phía nam núi Thần Đầu đã bị sóng biển phá hủy; ở xã Yên Lâm hiện có đền Nhân Phẩm, đình Đông (thôn Phù Sa) và đình Yên Tốt cùng thờ Áp Lãng Chân Nhân. Báo Thanh Niên viết đình Đông thờ Áp Lãng Chân Nhân và đình Nam thờ Triệu Quang Phục cùng nằm trên một khu đất, được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa quốc gia năm 1999.

Cửa Thần Phù trong sử sách

Ngoài truyền thuyết, cửa Thần Phù còn hiện diện trong nhiều sự kiện có ghi chép:

Cửa biển này cũng gắn với vùng khởi nghĩa của nữ tướng Lê Thị Hoa hưởng ứng Hai Bà Trưng — TS Mai Thanh Sơn coi vùng ven Tam Điệp quanh Thần Phù là nơi phát tích cuộc khởi nghĩa ấy. Thời Lê – Mạc, Wikipedia (dẫn sử cũ) chép nhiều trận thủy chiến quanh đây: năm 1555 thủy quân Mạc tiến đến cửa Thần Phù đóng dinh; năm 1557 Mạc Kính Điển bị đánh úp phải nhảy xuống sông trốn thoát; năm 1570 quân Mạc lại chia quân giữ cửa Thần Phù.

Về đê Hồng Đức, các nguồn ghi năm khác nhau: theo Báo Ninh Bình, năm 1471 quan Tư mã Lê Niệm chỉ huy đắp đê; theo Thanh Niên, đê đắp từ năm 1472 đến 1474, dài khoảng 50 km, nối từ cửa Thần Phù ra phía sông Hồng. Báo Ninh Bình dẫn Đại Nam nhất thống chí chép đoạn từ bờ bắc cửa Thần Phù đến bờ nam sông Bồng Hải đắp bằng đất để ngăn nước mặn. Sau khi có đê, dân các nơi đến khai phá đông, năm 1474 vua Lê Thánh Tông cho lập xã Thần Phù gồm 5 thôn.

TS Mai Thanh Sơn còn cho biết con sông nhỏ chảy qua làng Thần Phù hiện nay — dân gọi là “sông nhà Lê” hay Trinh Giang — chỉ là kênh thoát lũ được đào vào thời Lê Thánh Tông, cuối thế kỷ XV, chứ không phải lối ra biển của thuyền lớn thời Lý, Trần.

Cửa Thần Phù trong thơ văn

Cửa biển hiểm trở mà đẹp này để lại nhiều thơ chữ Hán. Trang Thi viện lưu các bài của Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Phạm Nguyễn Du có nhan đề gắn với Thần Phù:

• Nguyễn Trãi có hai bài “Quá Thần Phù hải khẩu” (Qua cửa biển Thần Phù) và “Thần Phù hải khẩu”. Bài thứ nhất tả cảnh qua cửa biển lúc nửa đêm, gió mát trăng trong: “Giáp ngạn thiên phong bài ngọc duẩn, / Trung lưu nhất thủy tẩu thanh xà.” — đại ý: sát bờ nghìn ngọn núi xếp như măng ngọc, giữa dòng một làn nước trườn đi như rắn xanh.
• Lê Thánh Tông viết “Thần Phù hải môn lữ thứ” (Nghỉ lại ở cửa biển Thần Phù) trên đường đánh Chiêm Thành — Báo Ninh Bình ghi năm 1470, Thi viện ghi năm 1471. Hai câu luận “Hồ Vương uổng tái điền hà thạch, / La Viện khinh thừa áp lãng chu.” nhắc chuyện Hồ Quý Ly cho chở đá lấp sông chống quân Minh, và vị đạo sĩ La Viện nhẹ nhàng cưỡi thuyền dẹp sóng — tức Áp Lãng Chân Nhân trong truyền thuyết.
• Nguyễn Trung Ngạn (đời Trần) có bài thơ chiều đậu thuyền ở cửa biển Thần Đầu đã nói ở trên.

Một số bài giới thiệu kể cả Trương Hán Siêu trong số người làm thơ về Thần Phù; chúng tôi chưa tìm được nguồn xác nhận nên không đưa vào danh sách trên.

Từ cửa biển thành đồng ruộng

Điều kỳ lạ nhất của cửa Thần Phù chính là biển lùi. Theo TS Mai Thanh Sơn, quốc lộ 10 qua Nga Sơn hiện nay chạy trên nền một con đê quai cuối thời Lê; các lớp đê bao từ Nga Phú (nơi có đền Mai An Tiêm) đến Nga Thạch đều đắp dưới triều Nguyễn. Những hòn đảo xưa dần “vào bờ” — chuyện Mai An Tiêm trồng dưa trên đảo hay Từ Thức gặp tiên phần nào phản ánh thời vùng này còn là biển đảo.

Sở VHTTDL Thanh Hóa (2019) ghi đất ở đây tiến ra biển trung bình khoảng 100 m mỗi năm; trang Văn Sử Địa cũng nêu bờ biển Nga Sơn bồi thêm 80–100 m mỗi năm. Nhưng ông Đinh Văn Ấn, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã Nga An, nhấn mạnh với Báo Thanh Hóa (2026) rằng đất tiến ra đến đâu là nhờ phần lớn công sức con người: dân định cư đến đó, thậm chí chủ động đắp đê lấn biển ngay trên bãi bồi còn ngập mặn.

Biển lùi kéo theo cả địa giới hành chính thay đổi. Theo Báo Ninh Bình, năm 1825 (Minh Mạng thứ 6) tổng Thần Phù gồm 8 xã, thôn, vẫn thuộc huyện Nga Sơn, phủ Hà Trung; đến năm 1838 (Minh Mạng thứ 19) tổng Thần Phù được cắt về huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Tháng 1/1946, tổng Thần Phù đổi thành xã Thanh Bình; tháng 7/1956 đổi tên là xã Yên Lâm. Vì vậy mà làng mang tên Thần Phù ngày nay lại thuộc Ninh Bình, còn phần đất Nga Sơn của cửa biển là làng Chính Đại. Xem thêm các lần đổi địa giới gần đây ở bài sắp xếp đơn vị hành chính Nga Sơn.

Dấu tích còn lại: chùa Hàn Sơn và chữ Thần

Chùa Hàn Sơn ở làng Chính Đại là di tích tiêu biểu nhất của cửa Thần Phù phía Nga Sơn. Báo Công an Nhân dân và Báo Ninh Bình gọi đây là ngôi chùa cổ “mang tên Thần Phù”; Báo Thanh Niên chép tên Hàn San Tự, còn gọi chùa Không Lộ vì thờ thiền sư Nguyễn Minh Không, nằm cạnh chân núi Cọc Đó. Về tuổi chùa, các nguồn chưa thống nhất: Thanh Niên viết chùa có lịch sử trên 200 năm; Sở VHTTDL Thanh Hóa lại viết chùa khởi dựng từ thời Lý.

Theo Báo Thanh Hóa (2026):

• Chùa được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 2010; năm 2014 được tu bổ tam quan, hồ bán nguyệt, tòa tam bảo, nhà tổ, nhà mẫu. Chùa chính có kết cấu chữ Đinh, ba gian và hậu cung, mái lợp ngói mũi hài.
• Chùa thờ Phật, thiền sư Nguyễn Minh Không, Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn, Thánh Mẫu và Thành hoàng làng Chính Đại.
• Giai đoạn 1936–1939, chùa là nơi che giấu cán bộ cách mạng như Tạ Quynh, Tôn Thất Toại, Nguyễn Hữu Kiều, Phạm Văn An. Năm 1948 các sư sơ tán về chùa Hoàng Cương; năm 1951 chùa là trạm liên lạc của du kích phục vụ Trung đoàn Quang Trung đánh bốt kè Chính Đại.
• Hằng năm, ngày 9 và 10 tháng 3 âm lịch có lễ hội truyền thống chùa Hàn Sơn – cửa Thần Phù.

Đi về phía tây là chữ Thần (神) khổng lồ trên vách núi Thạch Bi, thôn Tri Thiện, xã Nga Thiện cũ (nay thuộc xã Ba Đình). Báo Công an Nhân dân và Báo Ninh Bình đều cho biết người địa phương gắn chữ Thần này với câu chuyện cửa biển Thần Phù và vị thần dẹp sóng; ai khắc và khắc từ bao giờ đến nay vẫn chưa có lời giải chắc chắn. Chi tiết xem ở bài chữ Thần trên núi Thạch Bi.

Xem thêm: Chùa Hàn Sơn · Chữ Thần trên núi Thạch Bi · Xã Nga An · Động Từ Thức · Dòng thời gian lịch sử Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — Về Chính Đại thăm cửa Thần Phù, chùa Hàn Sơn (7/6/2026)
• Thanh Niên — Những cửa biển miền Trung huyền thoại: Lênh đênh qua cửa Thần Phù (4/3/2025)
• Công an Nhân dân — Sự thật về cửa biển Thần Phù (TS Mai Thanh Sơn, 11/9/2017)
• Công an Nhân dân — “Thần Phù hải khẩu dạ bạc” của Nguyễn Trung Ngạn: Một kiệt tác văn chương (25/11/2022)
• Báo Ninh Bình — Cửa biển Thần Phù xưa và nay (9/2019)
• Sở VHTTDL Thanh Hóa — Khám phá không gian văn hóa vùng biển xứ Thanh (Bài 1): Cửa Thần Phù và truyền thuyết nơi đảo hoang (2/8/2019)
• Thi viện — Quá Thần Phù hải khẩu (Nguyễn Trãi); Thần Phù hải khẩu (Nguyễn Trãi); Thần Phù hải môn lữ thứ (Lê Thánh Tông)
• Văn Sử Địa — Giới thiệu khái quát huyện Nga Sơn
• Wikipedia — Cửa biển Thần Phù (chỉ dùng đối chiếu)