Trần Kim Tuyến — người Nga Điền đứng đầu Sở Nghiên cứu Chính trị

Trần Kim Tuyến (1925–1995) sinh ra ở giáo xứ Điền Hộ, xã Nga Điền (nay thuộc xã Nga An) — vùng đất ven sông Càn ở đông bắc Nga Sơn. Ông là Giám đốc Sở Nghiên cứu Chính trị và Xã hội của Phủ Tổng thống thời Ngô Đình Diệm — cơ quan tình báo thường được gọi là "Phòng 4" — và là một trong những nhân vật quyền lực, bí ẩn và gây tranh cãi nhất của chính quyền Đệ nhất Cộng hòa.

Cuộc đời ông còn gắn với một trong những giai thoại nổi tiếng nhất của những ngày cuối tháng 4/1975: người giúp ông thoát khỏi Sài Gòn là nhà báo Phạm Xuân Ẩn — người mà về sau cả thế giới mới biết là điệp viên chiến lược của phía bên kia. Bài viết dưới đây chỉ thuật lại các dữ kiện đã được báo chí và sách công bố, ghi rõ chỗ các nguồn còn khác nhau.

Quê Điền Hộ và tuổi trẻ

Theo báo Công an Nhân dân (2012), Trần Kim Tuyến sinh năm 1925 trong một gia đình Công giáo bình dân ở xứ đạo Điền Hộ, Nga Điền; Wikipedia tiếng Việt ghi nơi sinh là xóm 4, Nga Điền, còn Wikipedia tiếng Anh ghi ngày sinh 24/5/1925. Báo Tiền Phong (2021) cho biết nhà họ Trần ở cuối làng Điền Hộ, nay là xóm 4; nền nhà cũ nay chỉ còn một khoảnh rau muống. Nhà có ba chị em. Cha ông ít học nên rất muốn các con được ăn học; ông nhận đỡ đầu một chủng sinh, người này sau làm linh mục và giúp cậu Tuyến vào tiểu chủng viện ở Thanh Hóa. Cùng làng Điền Hộ còn có gia đình của giáo sư kinh tế Nguyễn Tiến Hưng.

Năm 1943, học xong tiểu chủng viện, ông ra Hà Nội thi tú tài I, theo một khóa triết học ngắn hạn ở đại chủng viện và thi đỗ tú tài II, rồi về Thanh Hóa dạy ở trường dòng. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, ông dạy ở trường Lê Bảo Tịnh và gần gũi với Việt Nam Quốc dân đảng ở Thanh Hóa (Công an Nhân dân). Trong thời gian này, ông từng được một linh mục nhờ đạp xe dẫn đường cho một vị khách bí mật đi xe kéo lên vùng miền núi — về sau ông mới biết đó là Ngô Đình Nhu; Wikipedia tiếng Anh ghi sự việc vào năm 1946, điểm đến là một vùng Công giáo gần biên giới Lào.

"Bác sĩ" chưa từng hành nghề và chuyến bay vào Nam (1949–1954)

Năm 1949, ông rời Thanh Hóa ra Phát Diệm ít tháng, viết cho tờ Tiếng kêu của giới Công giáo, rồi lên Hà Nội ghi danh học cả hai trường Luật và Y của Viện Đại học Hà Nội. Năm 1952, ông tốt nghiệp Luật. Chưa học xong Y, ông cùng một số sinh viên khác bị chính quyền Pháp động viên sang trường Quân y, ra trường với cấp y sĩ trung úy — năm 1953 theo Công an Nhân dân, 1954 theo Wikipedia tiếng Việt — rồi thực tập ở một bệnh viện quân y Pháp tại Hải Phòng. Danh xưng "bác sĩ Tuyến" có từ đó, dù theo Công an Nhân dân ông chưa một ngày hành nghề y.

Ngày 30/6/1954, Thủ tướng Ngô Đình Diệm ra Hà Nội. Theo lời kể của chính ông Tuyến (Công an Nhân dân thuật lại), nhờ ông Hoàng Bá Vinh giới thiệu, ông được lên chuyến bay của ông Diệm vào Sài Gòn cùng ngày. Vào Nam, ông được xếp làm chánh sự vụ Sở Tuyên truyền (Bộ Thông tin) khoảng một tháng. Wikipedia tiếng Anh thêm rằng trước đó ông đã vận động nhiều giáo dân miền Bắc di cư vào Nam.

Giám đốc Sở Nghiên cứu Chính trị và Xã hội (1955–1962)

Sau cuộc trưng cầu dân ý tháng 10/1955 và sự ra đời của Đệ nhất Cộng hòa, Trần Kim Tuyến được giao lập và đứng đầu Sở Nghiên cứu Chính trị và Xã hội (tiếng Pháp: Service des Études Politiques et Sociales — SEPES), trực thuộc Phủ Tổng thống, thường gọi tắt là Phòng 4. Theo Công an Nhân dân và Wikipedia tiếng Việt, đây thực chất là một trung tâm tình báo chiến lược đặt dưới sự chỉ huy trực tiếp của cố vấn Ngô Đình Nhu, có nhiệm vụ theo dõi các phe đối lập, chỉ huy các nhóm tình báo, mật vụ; ông cũng là người thân tín trong đảng Cần lao Nhân vị.

Ông là người nhỏ bé — Công an Nhân dân tả "không quá 40 kg", Wikipedia tiếng Anh ghi dưới 45 kg — nói năng nhỏ nhẹ, ăn mặc xuề xòa và hầu như không xuất hiện trước ống kính. Về vai trò của ông, các nguồn đánh giá khác nhau: sử gia Mỹ Edward Miller (dẫn trên Wikipedia tiếng Anh) cho rằng SEPES dần trở thành một trong những bộ phận đáng sợ nhất của bộ máy an ninh chính quyền Diệm; còn về sau ông Tuyến thanh minh rằng việc theo dõi, bắt bớ chủ yếu do công an, Trung ương Tình báo và Đoàn Công tác đặc biệt miền Trung thực hiện, và một số người của chế độ cũ kể ông từng đứng ra biện minh giúp vài nhân vật đối lập (Công an Nhân dân).

Thất sủng và lưu vong lần thứ nhất (1960–1963)

Sau cuộc đảo chính hụt ngày 11/11/1960, Phòng 4 bị quy trách nhiệm vì không dự báo được, quyền lực bị thu hẹp dần (Wikipedia tiếng Việt). Ngày 27/2/1962, hai phi công Nguyễn Văn Cử và Phạm Phú Quốc ném bom Dinh Độc Lập; Phòng 4 lại bị quy lỗi, bị âm thầm giải thể và ông Tuyến bị ngưng chức.

Năm 1963, ông bị điều đi làm Tổng lãnh sự ở Ai Cập (Công an Nhân dân ghi đầu năm 1963, Wikipedia tiếng Việt ghi đầu tháng 9/1963). Một bức điện của CIA đề ngày 17/9/1963, nay đã giải mật, ghi ông rời miền Nam ngày 12/9/1963 và cho biết nhóm âm mưu đảo chính của ông vẫn tiếp tục hoạt động. Khi quá cảnh Hồng Kông, ông xin tị nạn chính trị và từ chức.

Sau năm 1963: tù, quản thúc và nghề viết báo

Sau cuộc đảo chính ngày 1/11/1963 lật đổ ông Diệm, Trần Kim Tuyến trở về Sài Gòn nhưng không được chính quyền mới dùng. Theo lời Phạm Xuân Ẩn (Tuổi Trẻ thuật lại), ông bị bắt khi vừa từ Hồng Kông về; Wikipedia tiếng Anh ghi ông bị chính quyền quân sự giam năm năm; sách của Larry Berman tóm lại rằng trong 12 năm trước năm 1975, ông hoặc ngồi tù hoặc bị quản thúc tại gia.

Từ 1964 đến 1975, ông là cây bút của nhật báo Xây Dựng và bình luận gia thường trực của nhật báo Chính Luận, với các bút danh Thảo Lư và Lương Khải Minh. Năm 1971, ông cùng giáo sư Cao Thế Dung in cuốn Làm thế nào để giết một Tổng thống dưới bút danh Lương Khải Minh (Công an Nhân dân, Wikipedia tiếng Việt).

Mối quan hệ với Phạm Xuân Ẩn

Quan hệ giữa hai người kéo dài gần hai thập kỷ:

• 1957: hồ sơ xin đi Mỹ học báo chí của Phạm Xuân Ẩn được chuyển tới ông Tuyến để thẩm tra; nhờ thư giới thiệu của Edward Lansdale, ông Tuyến duyệt ngay, và Ẩn tới California tối 12/10/1957 (VnExpress).
• Khi Ẩn du học về: ông Tuyến bố trí Ẩn phụ trách các phóng viên nước ngoài ở Việt Nam Thông tấn xã — vỏ bọc giúp Ẩn về sau làm cho Reuters, Christian Science Monitor và Time (RFA dẫn lời nhà báo Dan Southerland).
• Sau năm 1963: hai người nối lại liên lạc và trở thành bạn thân (RFA).

Wikipedia tiếng Việt còn nhận xét một sự trớ trêu: năm 1963, người sĩ quan mà ông Tuyến liên hệ để mưu đảo chính là trung tá Phạm Ngọc Thảo — cũng là người của phía bên kia.

Chiều 29/4/1975 ở số 22 Gia Long

Theo sách Điệp viên hoàn hảo X6 của Larry Berman (báo Thanh Niên đăng lại), vợ con ông Tuyến đã được đưa đi trước; ông có tên trong danh sách di tản ưu tiên của CIA nhưng người liên lạc của ông đã rời đi. Ngày 29/4, mọi cách xin vào danh sách đều thất bại, ông tìm đến văn phòng tạp chí Time gặp Phạm Xuân Ẩn. Khoảng 5 giờ chiều, nhà báo Dan Southerland (Christian Science Monitor) gọi tới; Ẩn nhờ ông liên lạc với Tòa Đại sứ Mỹ. Trưởng trạm CIA Tom Polgar nhắn rằng nếu không vào được tòa đại sứ thì ông Tuyến hãy tới số 22 đường Gia Long, nơi trực thăng đang đón người trên sân thượng.

Ẩn lái xe chở ông Tuyến tới khi bảo vệ đang hạ cổng; Ẩn một tay giữ cổng, một tay đẩy ông Tuyến vào. Trên sân thượng, nhân viên CIA O.B. Harnage đang thực hiện những chuyến bay cuối cùng trong ngày; cùng chờ ở đó có tướng Trần Văn Đôn. Theo Berman, ông Tuyến chỉ kịp nói: "Tôi sẽ không bao giờ quên". Năm 2006, ông Southerland xác nhận với đài RFA rằng chính ông là người được Ẩn nhờ giúp, vào ngày 29/4/1975, và địa điểm là số 22 Gia Long.

Nhiều bài báo trong nước ghi sự việc là ngày 30/4: Tuổi Trẻ (2006) thuật lời Ẩn ghi "ngày 30-4", Tiền Phong (2021) viết "buổi trưa 30 tháng Tư". Bài viết theo mốc 29/4/1975 của Berman và lời Southerland — người trong cuộc — đồng thời ghi lại để bạn đọc đối chiếu.

Cuối đời ở Anh

Sau năm 1975, ông cùng gia đình sống lặng lẽ ở nước Anh và mất ngày 23/7/1995 tại Cambridge, thọ 70 tuổi (Công an Nhân dân, Wikipedia). Với quê hương Nga Sơn, ông là một trường hợp đặc biệt: một người con xứ đạo Điền Hộ đã ở rất gần trung tâm quyền lực của một chính thể, rồi sống phần lớn nửa sau cuộc đời trong tù, quản thúc và lưu vong.

Niên biểu

Xem thêm: Nguyễn Tiến Hưng — người cùng làng Điền Hộ · Xã Nga An · Tra cứu xã cũ – xã mới

Nguồn tham khảo

• Công an Nhân dân — Nổi chìm một kiếp (8/8/2012)
• Thanh Niên — Điệp viên hoàn hảo X6 - Kỳ 10: Giúp Trần Kim Tuyến di tản (trích sách của Larry Berman, 12/9/2013)
• RFA — Tại sao ông Phạm Xuân Ẩn giúp Bác sĩ Trần Kim Tuyến rời khỏi VN? (24/9/2006)
• Tuổi Trẻ — Chân dung Phạm Xuân Ẩn - Kỳ 19: Tình bạn trong phút cuối (5/11/2006)
• Tiền Phong — Chuyện về người thầy của Phó Tổng thống Hoa Kỳ (22/8/2021)
• VnExpress — Điệp viên hoàn hảo (kỳ 3) (29/9/2007)
• Wikimedia Commons — Điện CIA ngày 17/9/1963 về nhóm đảo chính của Trần Kim Tuyến (tài liệu giải mật, Thư viện John F. Kennedy)
• Wikipedia tiếng Việt — Trần Kim Tuyến; Wikipedia tiếng Anh — Trần Kim Tuyến