Lịch sử Nga Sơn

Theo truyền thuyết, con nuôi vua Hùng là Mai An Tiêm bị đày ra đảo hoang vùng Nga Sơn, khai khẩn đất đai và trồng nên quả dưa hấu đầu tiên — được coi là ông tổ mở đất của vùng.

Nguồn: Lĩnh Nam chích quái; truyền thuyết dân gian

Dưới thời Hán, vùng đất Nga Sơn nằm ở phía đông bắc huyện Dư Phát, thuộc quận Cửu Chân — một trong những quận đầu tiên của người Việt thời Bắc thuộc.

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện); Lịch sử hành chính Thanh Hóa

Tương truyền nữ tướng Lê Thị Hoa (quê Thiên Bản) đưa các con vào vùng Yên Nội (Nga Thiện cũ, nay xã Ba Đình) khai hoang lập ấp, luyện nghĩa quân rồi theo Hai Bà Trưng khởi nghĩa năm 40. Văn bia họ Mai (1871) chép bà mất năm 41, được Trưng Vương phong Từ Thiện phu nhân; lối kể khác cho rằng bà hy sinh năm 43 khi chống quân Mã Viện.

Nguồn: Văn bia họ Mai (1871); Báo Thanh Hóa; thần phả địa phương

Thời Tùy, vùng đất thuộc huyện Long An; sang thời Đường thuộc huyện Sùng Bình. Các triều Đinh, Tiền Lê, Lý cơ bản giữ nguyên địa giới như thời Đường.

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện)

Tương truyền khi vua Lý nam chinh Chiêm Thành, gặp sóng dữ ở cửa biển này thì được một đạo sĩ dẹp yên, sau được phong "Áp Lãng Chân Nhân". Cửa Thần Phù đi vào ca dao: "Lênh đênh qua cửa Thần Phù…".

Nguồn: Nam Ông mộng lục (Hồ Nguyên Trừng)

Chùa Vân Lỗi (Sùng Nghiêm tự) trên núi Vân Nham, theo một số nguồn có từ thời Lý; tấm bia đời Trần năm 1372 do danh sĩ Phạm Sư Mạnh soạn còn ghi việc dựng chùa, tạc tượng Tam Thế Phật — ngôi chùa lớn đầu tiên của Nga Sơn được sử sách ghi.

Nguồn: Văn bia chùa Vân Lỗi (Phạm Sư Mạnh, 1372)

Truyền thuyết chàng Từ Thức đời Trần từ bỏ quan trường, lạc vào cõi tiên trong động Bích Đào (động Từ Thức) và nên duyên cùng nàng Giáng Hương — một trong những huyền thoại nổi tiếng nhất của Nga Sơn.

Nguồn: Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ); truyền thuyết dân gian

Thời Trần – Hồ lập huyện Chi Nga thuộc Ái Châu — tên hành chính đầu tiên mang chữ "Nga". Cùng thời, truyền thuyết nhà Hồ đóng quân để lại chuỗi địa danh Đồi Hồ, Bến Tín, chợ và đường Hồ Vương — trùng tên xã Hồ Vương lập năm 2025 (chưa có văn bản chính thức giải thích lý do chọn tên).

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện)

Sang thời Hậu Lê, huyện Chi Nga được đổi tên thành huyện Nga Giang, trực thuộc phủ Hà Trung.

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện)

Tương truyền chúa Trịnh Sâm qua cửa Thần Phù, cảm cảnh non nước mà cho khắc chữ "Thần" khổng lồ lên vách núi Thạch Bi (một thuyết khác gán cho vua Lê Thánh Tông) — đến nay vẫn là bí ẩn chưa lời giải.

Nguồn: Báo Thanh Hóa; VnExpress

Dưới triều Nguyễn, huyện Nga Giang được đổi tên thành huyện Nga Sơn — tên gọi được giữ cho đến khi bỏ cấp huyện năm 2025.

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện)

Mai Anh Tuấn, người làng Thạch Giản (Nga Thạch), đỗ Đình nguyên Thám hoa khoa Quý Mão 1843 — vị Thám hoa đầu tiên của triều Nguyễn, nổi tiếng khí tiết cương trực.

Nguồn: Quốc triều hương khoa lục; Các nhà khoa bảng Việt Nam

Trên vùng bãi bồi nước lợ, nghề trồng cói và dệt chiếu Nga Sơn phát triển thành nghề nổi tiếng. Về sau Tố Hữu đưa vào bài thơ Việt Bắc (1954) câu "Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng" — nhiều người vẫn tưởng là ca dao.

Nguồn: Báo Công Thương (moit.gov.vn); thơ Tố Hữu

Căn cứ Ba Đình (ba làng Mậu Thịnh – Thượng Thọ – Mỹ Khê) trở thành một trong những cuộc khởi nghĩa lớn nhất của phong trào Cần Vương, do Phạm Bành và Đinh Công Tráng lãnh đạo. Tên Ba Đình sau được đặt cho quảng trường ở Hà Nội.

Nguồn: Đại Nam thực lục; sử liệu phong trào Cần Vương

Cách mạng Tháng Tám thành công, bỏ cấp phủ; Nga Sơn trở thành một huyện trực thuộc tỉnh Thanh Hóa.

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện)

Năm 1977, hai huyện Hà Trung và Nga Sơn được hợp nhất thành huyện Trung Sơn.

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện)

Năm 1982, huyện Trung Sơn được chia lại thành hai huyện với tên cũ là Hà Trung và Nga Sơn.

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện)

Thị trấn Nga Sơn — huyện lỵ — được thành lập trên cơ sở một phần đất của hai xã Nga Mỹ và Nga Yên.

Nguồn: Wikipedia — Nga Sơn (huyện)

Động Từ Thức (động Bích Đào) được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích thắng cảnh cấp quốc gia — hang động gắn với truyền thuyết Từ Thức gặp tiên và thơ đề vịnh của Trịnh Sâm, Lê Quý Đôn.

Nguồn: Hồ sơ xếp hạng di tích

Theo Nghị quyết 786/2019, Nga Lĩnh và Nga Nhân hợp thành xã Nga Phượng; Nga Mỹ, Nga Hưng nhập vào thị trấn Nga Sơn.

Nguồn: NQ 786/NQ-UBTVQH14

Theo Nghị quyết 1238/2024, hai xã Nga Bạch và Nga Trung hợp thành xã Nga Hiệp (xã này chỉ tồn tại 6 tháng trước lần sắp xếp tiếp theo).

Nguồn: NQ 1238/NQ-UBTVQH15

Theo Nghị quyết 1686/2025, bỏ cấp huyện Nga Sơn; 23 đơn vị hành chính cũ được sắp xếp thành 6 xã mới: Nga Sơn, Nga Thắng, Hồ Vương, Tân Tiến, Nga An, Ba Đình — chính quyền xã mới hoạt động từ 01/7/2025.

Nguồn: NQ 1686/NQ-UBTVQH15