Ở vùng núi đá phía tây bắc Nga Sơn có một hang động nổi tiếng mang tên động Từ Thức, còn gọi là động Bích Đào — gắn với một trong những truyền thuyết đẹp và buồn nhất của văn học dân gian Việt Nam: chuyện Từ Thức gặp tiên.

Chàng tri huyện treo ấn từ quan

Chuyện kể rằng Từ Thức là người đất Thanh Hóa, làm tri huyện Tiên Du (Bắc Ninh). Một lần dự hội xem hoa mẫu đơn ở chùa, có cô gái lỡ tay làm gãy cành hoa, bị giữ lại bắt đền. Từ Thức thương tình, cởi áo gấm chuộc lỗi cho nàng.

Vốn tính yêu tự do, chán cảnh quan trường, chẳng bao lâu sau Từ Thức treo ấn từ quan, về quê ngao du sơn thủy.

Cõi tiên trong lòng núi

Một ngày, thuyền dạo cửa biển, Từ Thức thấy núi đẹp lạ liền ghé vào, lần theo hang động mà đi. Cửa động mở ra một cõi khác: lâu đài, vườn đào, mây trắng. Ở đó, chàng gặp lại người con gái năm xưa — nàng Giáng Hương, con gái tiên chúa, chính là người được chàng chuộc lỗi ở hội hoa. Hai người nên duyên chồng vợ giữa cõi tiên.

Nhưng sống trong cảnh thần tiên, Từ Thức vẫn khôn nguôi nhớ quê. Chàng xin về thăm. Giáng Hương biết duyên trần đã cạn, đưa chàng chiếc xe mây và phong thư dặn đừng mở vội. Về đến nơi, cảnh cũ người xưa chẳng còn — một năm trên cõi tiên, dưới trần đã mấy đời người. Không ai còn nhận ra Từ Thức. Chàng quay lại tìm động cũ thì cửa đã khép, chỉ còn núi đá mây bay.

Câu chuyện được danh sĩ Nguyễn Dữ chép thành thiên «Từ Thức tiên hôn lục» trong Truyền kỳ mạn lục (thế kỷ XVI) — một trong những áng văn nổi tiếng của văn học trung đại Việt Nam.

Động Bích Đào ngày nay

Động nằm trên địa bàn xã Nga Thiện (cũ), trong dãy núi đá vôi với nhiều nhũ đá kỳ ảo mà dân gian đặt tên theo tích xưa: kho gạo, kho muối, buồng tắm của Giáng Hương, cây đào tiên… Nhiều bậc tao nhân mặc khách xưa — tương truyền có cả Lê Quý Đôn — từng đề thơ khắc trên vách động.

Động Từ Thức đã được xếp hạng di tích thắng cảnh cấp quốc gia, là điểm đến không thể bỏ qua khi về thăm Nga Sơn.