Nhạc sĩ Anh Bằng (1926–2015) — người làng Điền Hộ, Nga Sơn, xứ Thanh

Nhạc sĩ Anh Bằng (1926–2015), tên thật Trần An Bường, là người làng Điền Hộ, xã Nga Điền, Nga Sơn — nay thuộc xã Nga An. Báo chí trong nước ghi ông để lại khoảng 650 tình khúc, nhiều bài quen thuộc như “Chuyện tình Lan và Điệp”, “Căn nhà ngoại ô”, “Khúc thụy du”, “Chuyện giàn thiên lý”, “Anh còn nợ em” (Tuổi Trẻ; VnExpress).

Ông là thành viên nhóm sáng tác Lê Minh Bằng (cùng Lê Dinh, Minh Kỳ) ở Sài Gòn từ năm 1966; sau năm 1975 sang Mỹ, lập các trung tâm băng nhạc Dạ Lan và Asia ở Quận Cam, California. Ông cũng là người phổ bài thơ “Màu tím hoa sim” của nhà thơ đồng hương Hữu Loan thành ca khúc “Chuyện hoa sim”.

Quê làng Điền Hộ, xã Nga Điền

Báo Người Lao Động (2015) ghi Anh Bằng sinh năm 1926 tại thị tứ Điền Hộ, nay thuộc xã Nga Điền, huyện Nga Sơn; VTC News và Dân Việt cùng ghi làng Điền Hộ. Phạm Kim, chủ nhiệm tuần báo Người Việt Tây Bắc (Seattle, Mỹ), viết năm 2008 rằng ông sinh ra và lớn lên ở vùng đất phù sa Thần Phù, làng Điền Hộ. Báo Tiền Phong (2021) kể giữa làng từng có cơ ngơi bề thế của gia tộc họ Trần — nay chỉ còn ngôi nhà xiêu vẹo — chính là nhà đã sinh ra người nhạc sĩ.

Theo Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam, giáo xứ Điền Hộ thuộc xã Nga Điền; Điền Hộ có tên chữ là Tòng Chính, vùng đất biển bồi được giáo dân khai khẩn lập làng từ đời vua Thiệu Trị. Tiền Phong cho biết gần 80% dân làng theo Công giáo. Xã Điền Hộ đổi tên thành Nga Điền năm 1958; từ ngày 1/7/2025, Nga Điền cùng Nga Phú và Nga An cũ hợp thành xã Nga An mới. Cùng làng Điền Hộ còn có giáo sư Nguyễn Tiến Hưng và ông Trần Kim Tuyến.

Các nguồn ghi khác nhau về tiểu sử của ông:

• Tên thật: Trần An Bường (Người Lao Động 2015; Wikipedia; Sức khỏe & Đời sống 2013) hay Trần Anh Bường (VTC News, Dân Việt 2015; Tiền Phong 2021).
• Năm sinh: 1926 (Tuổi Trẻ, Người Lao Động, VTC News); Wikipedia ghi ngày 5/5/1926. Theo Dân Việt, thông tin từ phía nhạc sĩ là ông thực sinh năm 1927 nhưng giấy tờ ghi 1926, và ông muốn được ghi năm 1926. Tiền Phong và Sức khỏe & Đời sống ghi 1925.
• Nơi sinh: Dân Việt ghi nhận có nơi nói ông sinh ở Ninh Bình; Sức khỏe & Đời sống (2013) ghi “thị trấn Bỉm Sơn thuộc Ninh Bình” (Bỉm Sơn thực ra thuộc Thanh Hóa) cùng nhiều chi tiết không khớp nguồn khác. Dân Việt khẳng định thông tin chính thức là làng Điền Hộ, Nga Sơn.
• Năm mất: Tiền Phong (2021) ghi năm 2005 — không đúng; Tuổi Trẻ, Người Lao Động, VnExpress đều đưa tin ông mất tháng 11/2015.

Tuổi trẻ: Ba Làng, Hà Nội và năm 1954

Năm 1935, cậu bé Trần An Bường rời nhà vào học Tiểu chủng viện Ba Làng ở huyện Tĩnh Gia (Thanh Hóa), sau đó học trung học ở Hà Nội (Người Lao Động). Wikipedia ghi ông sinh trong một gia đình Công giáo. Nhà văn Trần Khánh Liễm, học sau ông ở Ba Làng, kể với Phạm Kim rằng có một thời ba anh em nhà ông nổi tiếng đàn hát: người anh cả chơi đàn phong cầm, còn ông Trần Tấn Mùi và Anh Bằng là hai giọng hát chính, át hẳn bạn cùng lứa.

Sau Hiệp định Genève, ông đưa vợ con vào Nam (Phạm Kim); Wikipedia ghi gia đình di cư năm 1954, định cư ở khu Bà Chiểu, Sài Gòn. Theo Tiền Phong, ca khúc “Nỗi lòng người đi” — nỗi nhớ Hà Nội của người ra đi — ra đời khoảng giữa thập niên 1950.

Từ sân khấu kịch đến những ca khúc đầu tay

Theo Phạm Kim, khoảng 1956–1958 Anh Bằng soạn vở kịch thơ dài chừng ba giờ “Đứa con nuôi”, đoạt giải nhất một giải thưởng văn học nghệ thuật toàn quốc thời đó. Từ năm 1957 ông nhập ngũ, làm việc trong ngành công binh ở Quy Nhơn, viết kịch kiêm diễn viên, sau được điều về một đại đội văn nghệ nhờ vở kịch đoạt giải (Wikipedia); năm 1962 ông giải ngũ, về sống ở Bà Chiểu.

Ca khúc đầu tiên của ông được in thành bản nhạc tờ, theo Phạm Kim, là “Nếu vắng anh” — phổ từ bài thơ “Cần thiết” của Nguyên Sa (Người Lao Động cũng ghi nguồn gốc này) — do Lệ Thanh hát; tiếp đến “Giấc ngủ cô đơn”, “Đôi bóng”, “Lẻ bóng”, rồi “Nửa đêm biên giới”, “Căn nhà ngoại ô”, phổ biến qua các chương trình phát thanh thương mại ở Sài Gòn.

Về “Nỗi lòng người đi”, năm 2013 báo Sức khỏe & Đời sống đăng bài của nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha thuật lời ông Khúc Ngọc Chân, nguyên nghệ sĩ cello Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam, nhận là tác giả bản gốc “Tôi xa Hà Nội” viết năm 1954; theo bài này, Anh Bằng nghe bài hát rồi đổi nhịp 3/8 thành 4/4. Đây là lời kể một phía; Người Lao Động (2012) và Tiền Phong (2021) vẫn giới thiệu đây là ca khúc của Anh Bằng.

Nhóm Lê Minh Bằng ở Sài Gòn (1966–1975)

Năm 1966, Anh Bằng cùng Lê Dinh và Minh Kỳ lập nhóm sáng tác Lê Minh Bằng (Dân Việt). Lê Dinh kể (Thanh Niên, 2020) rằng mỗi người vốn đã có tác phẩm riêng, nhưng ông nghĩ ba người cùng viết sẽ mạnh hơn. Ngoài tên chung, nhóm dùng gần 20 bút danh như Mạc Phong Linh, Mai Thiết Lĩnh (ký dưới “Chuyện tình Lan và Điệp” 1-2-3), Mai Bích Dung (“Linh hồn tượng đá”), Dạ Cầm, Trúc Ly. Wikipedia tiếng Việt thì cho rằng một số bút danh trong đó, như Mai Thiết Lĩnh, Dạ Cầm, là của riêng Anh Bằng.

Theo Người Lao Động và hồi ức của con trai ông, Trần An Thanh, nhóm trông coi nhà xuất bản và hãng đĩa Sóng Nhạc của ông Nguyễn Tất Oanh, mở lớp nhạc ở Tân Định và phụ trách ban Sóng Mới trên Đài Phát thanh Sài Gòn. Dân Việt nhắc các tác phẩm của nhóm như “Chuyện tình Lan và Điệp”, “Linh hồn tượng đá”, “Trở về cát bụi”. Những bài ký tên Anh Bằng như “Hoa học trò” (“Bây giờ còn nhớ hay không”), “Người thợ săn và đàn chim nhỏ”, “Nếu vắng anh” được Tuấn Ngọc, Ngọc Lan, Khánh Ly thể hiện thành công (Người Lao Động). Ông còn là chủ hai quán cà phê Làng Văn ở Sài Gòn (Dân Việt) và, theo con trai, có vài chiếc xe đò chạy tuyến Sài Gòn – Đà Lạt.

Sang Mỹ: Dạ Lan, Asia và đôi tai mất dần

Năm 1975, ở tuổi khoảng 50, Anh Bằng cùng gia đình sang Mỹ (VTC News). Theo Trần An Thanh, sáng 28/4/1975 ông cùng mấy người con rời Sài Gòn sang Manila, qua Guam rồi vào trại Camp Pendleton (California); vợ và con gái lớn ở lại, gần 5 năm sau mới đoàn tụ (Phạm Kim ghi ngày ra đi là 29/4). Sau khoảng một năm ở bang Washington, gia đình chuyển về Quận Cam, California.

Ông lập trung tâm băng nhạc, lúc đầu mang tên Lê Minh Bằng, rồi đổi thành Dạ Lan vì Minh Kỳ đã mất và Lê Dinh không tham gia được (Trần An Thanh). Người Lao Động ghi Dạ Lan hoạt động trong những năm 1981–1990. Cuốn băng đầu “Như một nụ hồng” thành công, giúp ông có vốn làm phòng thu lớn hơn phòng thu nhỏ trong nhà xe. Sau đó ông nhường Dạ Lan cho cháu ruột Trần Thăng, thuê một tòa nhà trên đường Garden Grove lập Trung tâm Asia — Wikipedia ghi năm 1988 — và tự vẽ kiểu phòng thu mới.

Cũng thời gian ấy, thính giác của ông suy giảm rất nhanh. Khánh thành phòng thu xong, ông trao việc điều hành Trung tâm Asia cho con gái là Thy Vân; Thy Vân mời vợ chồng nhạc sĩ Trúc Hồ và Diệu Quyên về hợp tác, đưa Asia thành một trong những trung tâm ca nhạc lớn của người Việt ở hải ngoại (Trần An Thanh). Về sau, ca phẫu thuật cấy thiết bị trợ thính ở bệnh viện UCLA giúp ông hiểu được khoảng 40–50% câu chuyện. Dân Việt viết ông chỉ còn nghe được khoảng 10% âm thanh bên ngoài nhưng vẫn sáng tác, thậm chí nhanh hơn trước. Danh ca Bảo Yến, người từng được mời hát ở trung tâm của ông, kể với Dân trí (2016) rằng ông giải thích việc mình viết nhiều bằng một câu: “Mỗi mối tình là một bài hát!”.

Những bài phổ thơ: “Khúc thụy du”, “Chuyện giàn thiên lý”, “Anh còn nợ em”

Dân Việt xếp Anh Bằng vào số nhạc sĩ mát tay khi phổ thơ; Tiền Phong ghi trong hơn 500 ca khúc của ông có hơn 200 bài phổ thơ. Con trai ông kể, từ khi ngoài 70 tuổi ông thường chọn thơ trữ tình để phổ nhạc; có bài viết xong chỉ trong vài giờ, như “Chuyện giàn thiên lý”.

“Khúc thụy du” phổ từ bài thơ Du Tử Lê viết tháng 3/1968. Theo lời nhà thơ (Znews, 2018), năm 1985 Anh Bằng tìm gặp ông ở một quán cà phê, tự giới thiệu là người đã phổ nhạc bài thơ. Bài thơ gốc nặng về thân phận con người trong chiến tranh, còn ca khúc chọn lọc câu thơ để chuyển sang tình yêu; về sau chính Du Tử Lê thừa nhận nhạc sĩ có cái lý của mình.

“Chuyện giàn thiên lý” lấy ý từ bài thơ “Nhà tôi” Yên Thao viết thời kháng chiến chống Pháp, kể nỗi nhớ nhà của một người lính trẻ; Công an Nhân dân (2017) ghi bản nhạc phổ biến cả trong và ngoài nước.

“Anh còn nợ em” phổ thơ Phạm Thành Tài, người Ninh Hòa (Khánh Hòa), từng giảng dạy ở Viện Đại học Đà Lạt, định cư ở Mỹ từ năm 1991 và mất năm 1997. Khi bài hát nổi tiếng, Anh Bằng nhờ người tìm tác giả thì nhà thơ đã mất; ông chép tay ba bản nhạc phổ thơ của Phạm Thành Tài tặng vợ nhà thơ làm kỷ niệm (Tuổi Trẻ, 2024). Dân Việt cho biết ông viết bài này khi đã 80 tuổi.

“Chuyện hoa sim” — nhịp cầu với Hữu Loan

Hai người con Nga Sơn gặp nhau trong một bài hát: “Màu tím hoa sim” của nhà thơ Hữu Loan — người làng Vân Hoàn, xã Nga Lĩnh cũ, nay thuộc xã Nga Thắng — được Anh Bằng phổ thành “Chuyện hoa sim”, nổi bật với giọng ca Như Quỳnh vào thập niên 1990. Cùng bài thơ còn có “Những đồi hoa sim” của Dzũng Chinh (1960) và “Áo anh sứt chỉ đường tà” của Phạm Duy; cả ba đều giữ mạch chuyện của bài thơ gốc về mối tình người lính. Tháng 8/2020, “Chuyện hoa sim” và “Những đồi hoa sim” được cấp phép phổ biến trong nước; ca sĩ Đàm Vĩnh Hưng đưa cả hai vào một MV quay ở Đà Lạt (Pháp Luật TP.HCM).

Ca khúc Anh Bằng ở trong nước

Việc phổ biến ca khúc của Anh Bằng trong nước gắn với thủ tục cấp phép của cơ quan quản lý nghệ thuật biểu diễn. Báo chí ghi nhận một số mốc:

• 1/2012: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội không cấp phép cho Tuấn Ngọc hát “Nỗi lòng người đi” trong live show “Riêng một góc trời” vì bài hát chưa được phép phổ biến — dù ca khúc có trong một album phát hành cuối năm 2011 đã được Cục Nghệ thuật biểu diễn cấp phép (Người Lao Động).
• 8/2016: chương trình Sol Vàng chủ đề “Khúc thụy du” dành cho âm nhạc Anh Bằng, với Bảo Yến, Thái Châu (Dân trí).
• 17/5/2017: “Anh còn nợ em” được Cục Nghệ thuật biểu diễn cấp phép phổ biến; trước đó bài đã có trong album của Đàm Vĩnh Hưng (2011), Quang Dũng và chương trình “Tiếng hát mãi xanh 2012” của Đài Truyền hình TP.HCM (Người Lao Động).
• 25/1/2018: một đêm của chương trình “Người kể chuyện tình” dành cho các ca khúc của ông (Tuổi Trẻ).
• 8/2020: “Chuyện hoa sim” được cấp phép phổ biến (Pháp Luật TP.HCM).

Qua đời

Anh Bằng chống chọi với bệnh ung thư gan suốt 8 năm (Tuổi Trẻ). Theo ca sĩ Kim Tuyến (dẫn theo Người Lao Động), trưa 10/11/2015 ông được đưa đi cấp cứu vì biến chứng; ông mất lúc 21 giờ ngày 12/11/2015 theo giờ địa phương — trưa 13/11 giờ Việt Nam — hưởng thọ 89 tuổi. Người Lao Động ghi ông mất ở một bệnh viện tại miền Nam California; VTC News và VnExpress ghi tại nhà riêng ở Mỹ, VTC cho biết gia đình đã đưa ông từ bệnh viện về nhà vì không thể chữa được nữa. Các nguồn đã dẫn không ghi nơi an táng.

Cuối năm, VnExpress xếp ông cùng Phan Huỳnh Điểu, An Thuyên, Nguyễn Thiện Đạo… vào danh sách những nhạc sĩ ra đi trong năm 2015. Lúc sinh thời, Trung tâm Asia đã làm nhiều chương trình vinh danh ông, như “Tình ca Anh Bằng” (1997), “Anh Bằng – Một đời cho âm nhạc” (2009) (Wikipedia).

Niên biểu Anh Bằng

Xem thêm: Nhà thơ Hữu Loan · Xã Nga An · Nguyễn Tiến Hưng — người cùng làng Điền Hộ · Cửa Thần Phù

Nguồn tham khảo

• Tuổi Trẻ — Nhạc sĩ Anh Bằng qua đời (13/11/2015)
• Người Lao Động — Tác giả ca khúc “Anh còn nợ em” qua đời (13/11/2015)
• Dân Việt — Nhạc sĩ Anh Bằng, tác giả “Anh còn nợ em”, “Khúc thụy du” qua đời (13/11/2015)
• VTC News — “Cha đẻ” ca khúc “Anh còn nợ em” qua đời vì ung thư gan (14/11/2015)
• VnExpress — 2015 – năm nhiều mất mát của làng nhạc Việt (26/12/2015)
• Tiền Phong — Chuyện về người thầy của Phó Tổng thống Hoa Kỳ (Kỳ I: Người làng Điền Hộ) (22/8/2021)
• Thanh Niên — Nhạc sĩ Lê Dinh của “Tình yêu trả lại trăng sao” qua đời ở tuổi 86 (10/11/2020)
• Pháp Luật TP.HCM — Hai ca khúc về hoa sim phổ thơ Hữu Loan vừa được cấp phép (6/8/2020)
• Người Lao Động — Bao giờ công khai ca khúc cho phép?: Ai cho nấy biết (8/5/2012)
• Người Lao Động — Cục Nghệ thuật biểu diễn máy móc đến cố chấp! (18/5/2017)
• Dân trí — Bảo Yến: Anh Bằng muốn tôi hát tất cả các tác phẩm của anh ấy (11/8/2016)
• Tuổi Trẻ — Chuyện tình đầy bi kịch của nhạc sĩ Anh Bằng (26/1/2018)
• Tuổi Trẻ — Núi Nhạn trong ca khúc Anh còn nợ em là núi Nhạn nào? (1/8/2024)
• Znews — “Khúc thụy du” – Từ thơ Du Tử Lê tới bản nhạc vạn người mê (13/7/2018)
• Công an Nhân dân — Nhà thơ Yên Thao: Từ “ông” trữ tình đến “ông” hài hước (13/4/2017)
• Sức khỏe & Đời sống — Tác giả thật của Nỗi lòng người đi? (24/2/2013)
• Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam — Giáo xứ Điền Hộ (27/11/2019)
• Phạm Kim — Nhạc sĩ Anh Bằng, sau 50 năm sáng tác (Người Việt Online 12/7/2008, đăng lại trên amnhac.fm 14/11/2015)
• Trần An Thanh — Ba tôi (Nhạc sĩ Anh Bằng) (hồi ức của con trai nhạc sĩ, 13/11/2018)
• Wikipedia tiếng Việt — Anh Bằng