Chùa Hàn Sơn Nga Sơn — chùa cổ bên cửa Thần Phù, lễ hội tháng Ba

Chùa Hàn Sơn (Hàn Sơn tự) là ngôi chùa hơn hai trăm năm tuổi ở làng Chính Đại, xã Nga Điền cũ, nay thuộc xã Nga An, Nga Sơn, Thanh Hóa. Chùa nằm đúng nơi được xác định là trung tâm cửa biển Thần Phù xưa — cửa biển hiểm trở đã đi vào câu ca “Lênh đênh qua cửa Thần Phù / Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm”. Theo văn bia, chùa dựng năm 1797; hằng năm vào ngày 9–10 tháng 3 âm lịch, nơi đây mở lễ hội chùa Hàn Sơn – cửa Thần Phù.

Ngoài thờ Phật, chùa còn thờ thiền sư Nguyễn Minh Không, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, Thánh Mẫu và Thành hoàng làng, từng là nơi nuôi giấu cán bộ cách mạng, và là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.

Vị trí: làng Chính Đại bên cửa Thần Phù

Làng Chính Đại nằm ở vùng giáp ranh giữa Nga Sơn (Thanh Hóa) và Yên Mô (Ninh Bình), được xác định là vị trí trung tâm cửa Thần Phù năm xưa (Báo Thanh Hóa, 2026). Phù sa bồi lắng cùng công sức quai đê lấn biển của con người khiến cửa Thần Phù nay đã cách biển hơn 10 km, theo ông Đinh Văn Ấn, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã Nga An. Chùa dựa vào núi Hàn Sơn; văn bia kể người mở rộng chùa thời Tự Đức chọn nơi này vì thấy núi đá cao, sóng nước uốn quanh ôm lấy núi (Báo Văn hóa, 2024).

Vùng đất này từng thuộc tỉnh Ninh Bình: theo Báo Văn hóa (2023), xưa đây là làng Quang Minh, Chính Đại thuộc tổng Thần Phù, tỉnh Ninh Bình; trước năm 1945 chuyển thành tổng Tân Phong, thuộc tỉnh Thanh Hóa, sau là thôn Chính Đại, xã Nga Điền. Năm 2025, Nga Điền hợp với Nga Phú và Nga An cũ thành xã Nga An mới.

Tên gọi. Biển chữ Hán trên mái chùa (ảnh năm 2008) ghi 憪山寺 — Hàn Sơn tự. Chùa còn được gọi là chùa Không Lộ (Sở VH-TT-DL Thanh Hóa, 2021) và chùa Thần Phù (Thanh Hóa) (Wikipedia). Cần phân biệt với chùa Thần Phù (Ninh Bình), còn gọi chùa Hoa Khéo, ở thôn Thần Phù, xã Yên Mạc, cách đó khoảng 2 km.

Cửa Thần Phù và truyền thuyết Áp Lãng Chân Nhân

Tên cửa Thần Phù gắn với truyền thuyết vị đạo sĩ dẹp sóng. Theo Nam Ông mộng lục, khi vua Lý Thái Tông đem quân đánh Chiêm Thành, đến cửa biển này gặp sóng gió nhiều ngày không qua được; nhờ một đạo sĩ ẩn tu gần đó làm phép, biển lặng sóng. Đạo sĩ được phong hiệu Áp Lãng Chân Nhân (壓浪真人 — vị chân nhân dẹp sóng), còn cửa biển được gọi là Thần Phù (Báo Thanh Hóa, 2026; Thi viện). Một thuyết khác, dẫn theo Đại Nam nhất thống chí, kể chuyện xảy ra với đoàn thuyền của vua Hùng, đạo sĩ tên La Viên (Thi viện). Đền chính thờ Áp Lãng Chân Nhân là đền Nhân Phẩm ở xã Yên Mạc, Ninh Bình, lễ hội ngày 6 tháng Giêng (Wikipedia).

Cửa Thần Phù còn là đường thủy quan trọng trong lịch sử: theo Địa chí huyện Hà Trung, tháng 3 năm 1285, Trần Hưng Đạo đã đưa hai vua Trần theo đường Thần Phù – sông Hoạt vào vùng Thổ Khối (Hà Trung) để tránh vòng vây quân Nguyên Mông (Sở VH-TT-DL Thanh Hóa). Đây là một mối liên hệ đáng chú ý với ban thờ Hưng Đạo Đại vương trong chùa.

Lịch sử chùa qua các thời kỳ

Một vài điểm các nguồn ghi chưa khớp:

• Báo Văn hóa (2024) ghi việc mở rộng chùa diễn ra vào “năm Bính Tý, niên hiệu Tự Đức thứ 28 (1876)”. Thực ra Tự Đức thứ 28 là năm Ất Hợi (1875), còn năm Bính Tý 1876 là Tự Đức thứ 29; vì vậy năm chính xác cần đối chiếu lại với văn bia.
• Báo Văn hóa (2023) có câu “từ năm 1797 chùa Hàn Sơn bị hư hỏng và xuống cấp”, trong khi các nguồn khác cùng nói 1797 là năm chùa được xây dựng theo văn bia.

Theo lời các cụ cao niên làng Chính Đại, trước khi bị phá năm 1951, chùa có 14 ngôi nhà gồm 56 gian, 30 pho tượng, một tòa Cửu Long cùng nhiều đồ thờ sơn son thếp vàng; sau trận phá hủy chỉ còn lại ngôi mộ tháp của Hòa thượng Thích Đăng Quế (Báo Văn hóa, 2023). Các vị hòa thượng trụ trì sau khi viên tịch đều được xây mộ tháp, đúc tượng thờ tại nhà Tổ.

“Địa chỉ đỏ” của phong trào cách mạng

Theo Lịch sử Đảng bộ xã Nga Điền và tư liệu của huyện Nga Sơn, giai đoạn 1936–1939, chùa Hàn Sơn là nơi che giấu và hoạt động của nhiều cán bộ cách mạng như Tạ Quynh, Tôn Thất Toại, Nguyễn Hữu Kiều, Phạm Văn An, đặc biệt là trong hang núi phía sau điện thờ thiền sư Nguyễn Minh Không (Báo Văn hóa, 2024). Chùa được coi là chứng tích cách mạng của cả vùng Nga Sơn (Thanh Hóa) và Kim Sơn (Ninh Bình).

Khi thực dân Pháp chiếm vùng Điền Hộ – Chính Đại, sư trụ trì và các chú tiểu sơ tán về chùa Hoàng Cương để tham gia kháng chiến; nhà chùa còn ủng hộ vật chất cho quỹ kháng chiến. Năm xảy ra sự kiện này được ghi là 1948 (Sở VH-TT-DL 2021; Báo Văn hóa 2024; Báo Thanh Hóa 2026), riêng Báo Văn hóa (2023) ghi năm 1949, khi quân Pháp nhảy dù xuống Phát Diệm. Năm 1951, chùa là trạm thông tin liên lạc và nơi hội họp của du kích, phục vụ Trung đoàn Quang Trung đánh bốt kè Chính Đại (Báo Thanh Hóa, 2026).

Kiến trúc và nơi thờ tự

Sau đợt tu bổ năm 2014, chùa có quy mô bề thế, mang dáng dấp chùa đồng bằng Bắc Bộ, trong khuôn viên hơn 3.000 m² (Báo Văn hóa, 2024):

• Chùa chính kết cấu hình chữ Đinh, gồm ba gian và một hậu cung; hệ vì kèo bằng gỗ theo lối truyền thống, mái lợp ngói mũi hài (Báo Thanh Hóa, 2026; Sở VH-TT-DL, 2021).
• Tòa Tam Bảo xây theo kiểu “nội công ngoại quốc”, cùng cổng tam quan, hồ bán nguyệt, nhà Tổ (Báo Văn hóa, 2023).
• Nhà Mẫu ba gian và một hậu cung, đặt tượng thờ Tam tòa Thánh Mẫu.
• Ban thờ Hưng Đạo Đại vương ở bên trái chùa chính, có tượng Đức Thánh Trần, một đỉnh đồng cổ, kẻng đồng cổ, ba đài nước bằng đồng cổ, một chiếc lộc bình cổ và kiếm thờ (Sở VH-TT-DL, 2021).
• Chùa còn lưu giữ 2 tấm văn bia tạo tác đầu thế kỷ XIX, ghi công đức tôn tạo chùa, tổ đường, tịnh xá (Báo Văn hóa, 2023).

Các công trình được bài trí theo lối “tiền Phật hậu Thánh”: nhà thờ Phật lớn nhất, ở vị trí trung tâm; Đức Phật được thờ chủ đạo, các dòng tín ngưỡng thờ thiền sư Nguyễn Minh Không, Hưng Đạo Đại vương, Thánh Mẫu và Thành hoàng làng Chính Đại đan xen, bổ trợ nhau (Báo Văn hóa, 2024). Wikipedia tiếng Việt còn ghi chùa thờ cả Áp Lãng Chân Nhân. Ảnh bìa bài này (năm 2008) cho thấy dãy nhà chùa cũ với cửa cuốn và câu đối, trước khi chùa được xây mới năm 2014.

Thơ đề vịnh cửa Thần Phù

Cửa Thần Phù từng nhiều lần đi vào thơ cổ. Nguyễn Trãi để lại hai bài thơ chữ Hán (in trong Ức Trai thi tập, theo Thi viện):

• “Thần Phù hải khẩu” (神符海口), thuộc nhóm thơ làm khi chưa thành công, mở đầu: “Cố quốc quy tâm lạc nhạn biên, / Thu phong nhất diệp hải môn thuyền” — lòng hướng về quê cũ nơi cánh nhạn sa; gió thu, con thuyền như chiếc lá giữa cửa biển.
• “Quá Thần Phù hải khẩu” (過神符海口), thuộc nhóm thơ làm sau khi thành công, làm quan ở triều, mở đầu: “Thần Phù hải khẩu dạ trung qua, / Nại thử phong thanh nguyệt bạch hà. / Giáp ngạn thiên phong bài ngọc duẩn, / Trung lưu nhất thủy tẩu thanh xà” — nửa đêm qua cửa Thần Phù, gió mát trăng trong biết nói sao; hai bờ nghìn ngọn núi xếp như măng ngọc, giữa dòng một dải nước trườn như rắn xanh. Bài kết bằng câu “Hồ Việt nhất gia kim hạnh đổ, / Tứ minh tòng thử tức kình ba” — nay may thấy Hồ Việt một nhà, bốn biển từ đây yên sóng kình.

Vua Lê Thánh Tông khi qua cửa Thần Phù cũng làm thơ lưu lại (Thi viện); Wikipedia dẫn hai câu của ông nhắc chuyện Hồ Quý Ly chở đá lấp sông và đạo sĩ La Viện dẹp sóng: “Chương Hoàng trọng tải điền hà thạch / La Viện khinh thừa áp lãng du”.

Lễ hội chùa Hàn Sơn – cửa Thần Phù

Hằng năm vào ngày 9 và 10 tháng 3 âm lịch, chùa mở lễ hội truyền thống chùa Hàn Sơn – cửa Thần Phù (Báo Văn hóa, 2023; Báo Thanh Hóa, 2026). Năm 2024, lễ hội diễn ra ngày 18/4 (tức 10 tháng 3 âm lịch), thu hút hàng vạn du khách và người dân (Báo Văn hóa, 2024). Chương trình gồm:

• Phần lễ: lễ thỉnh Tổ, thỉnh Phật, lễ cầu an; lễ rước kiệu từ đền về chùa.
• Phần hội: liên hoan văn nghệ của các làng văn hóa, hát quan họ, và lễ thả đèn hoa đăng trên sông Hoạt, cửa Thần Phù — những ngọn đèn trôi trên dòng nước gợi lại cảnh sông nước một thời của cửa biển cổ.

Xếp hạng, bảo tồn và kinh nghiệm tham quan

Chùa Hàn Sơn là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Báo Văn hóa (2023) và Sở VH-TT-DL Thanh Hóa (2021) ghi chùa được UBND tỉnh công nhận ngày 20/3/2011; Báo Văn hóa (2024) ghi Chủ tịch UBND tỉnh cấp bằng di tích vào tháng 3/2011; còn Báo Thanh Hóa (2026) ghi chùa được xếp hạng năm 2010. Có thể quyết định và việc trao bằng rơi vào hai năm khác nhau; cần đối chiếu văn bản gốc.

Cùng với cửa Thần Phù, chùa được tu bổ chủ yếu bằng nguồn xã hội hóa (Báo Thanh Hóa, 2020); đợt mở rộng năm 2014 có sự hỗ trợ của gia đình doanh nhân Mai Xuân Thắng (Báo Văn hóa, 2023). Lãnh đạo huyện Nga Sơn cũ coi chùa là điểm nhấn trong quần thể di tích gồm chùa Tiên, đền thờ Mai An Tiêm, động Từ Thức và chiến khu Ba Đình.

Gợi ý khi đến thăm:

• Muốn dự lễ hội và xem thả đèn hoa đăng, nên đến vào ngày 9–10 tháng 3 âm lịch.
• Dành thời gian xem hai tấm văn bia đầu thế kỷ XIX, nhà Tổ thờ tượng các vị hòa thượng trụ trì, và ban thờ Hưng Đạo Đại vương với các đồ thờ bằng đồng cổ.
• Kết hợp chùa Tiên và đền thờ Mai An Tiêm cùng xã Nga An; người quan tâm tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần có thể ghé thêm đền Xuân Đài ở xã Nga Sơn.

Xem thêm: Cửa Thần Phù · Chữ Thần trên núi Thạch Bi · Chùa Tiên · Xã Nga An

Nguồn tham khảo

• Báo Văn hóa — Hàn Sơn – ngôi chùa cổ xứ Thanh (29/4/2023)
• Báo Văn hóa — Thanh Hóa: Đặc sắc Lễ hội chùa Hàn Sơn – cửa Thần Phù 2024 (19/4/2024)
• Báo Thanh Hóa — Về Chính Đại thăm cửa Thần Phù, chùa Hàn Sơn (7/6/2026)
• Sở VH-TT-DL Thanh Hóa — Về thăm chùa cổ Hàn Sơn (19/7/2021, nguồn Báo Thanh Hóa)
• Sở VH-TT-DL Thanh Hóa — Những ngôi đền thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn trên đất Thanh (27/8/2026)
• Báo Thanh Hóa — Nga Sơn: Một vùng thắng tích (21/8/2020)
• Thi viện — Quá Thần Phù hải khẩu (Nguyễn Trãi)
• Thi viện — Thần Phù hải khẩu (Nguyễn Trãi)
• Wikipedia tiếng Việt — Cửa biển Thần Phù
• Thi viện — Từ điển Hán Nôm: chữ 憪 (âm Hán Việt “hàn”)