Cói mỹ nghệ Nga Sơn — sản phẩm OCOP và hàng thủ công xuất khẩu

Manh chiếu cói từng làm nên tiếng tăm Nga Sơn. Khi chiếu cói mất dần chỗ đứng trước chiếu nhựa, chiếu trúc, cây cói vẫn trụ lại trên đồng nhờ một hướng đi khác: cói mỹ nghệ Nga Sơn — giỏ, làn, thảm, bình hoa, túi xách — xuất đi hàng chục nước, và những sản phẩm OCOP đưa huyện vào nhóm dẫn đầu tỉnh Thanh Hóa.

Bài này nối tiếp bài Nghề chiếu cói Nga Sơn (lịch sử, cách trồng, chẻ, phơi, dệt chiếu), tập trung vào ngành cói hôm nay: các doanh nghiệp tiên phong, chương trình OCOP, thị trường và những khó khăn còn đó.

Từ chiếu xuất Đông Âu đến hàng thủ công mỹ nghệ

Đến năm 1991, cói Nga Sơn xuất sang Liên Xô và Đông Âu mới chỉ dừng ở chiếu cói dệt số lượng lớn, chủ yếu nhờ quan hệ “ngoại giao” giữa nhà nước hai bên (Báo Thanh Hóa, 2024). Mất thị trường ấy, doanh nghiệp, người dệt lẫn người trồng cói đều điêu đứng. Bà Trần Thị Việt kể với Báo Người Lao Động rằng từ khoảng năm 1989 chiếu không bán được, nhiều gia đình nợ nần, phải bỏ xứ đi làm ăn.

Muốn tồn tại thì phải tìm thị trường mới và đổi cách làm: người Nga Sơn vốn quen dệt chiếu phải học đan những mặt hàng thủ công mỹ nghệ theo mẫu của khách nước ngoài. Phó trưởng phòng Nông nghiệp huyện Nguyễn Thị Hương cho biết với Báo Người Lao Động (12/2023): nghề dệt chiếu truyền thống đã không còn chỗ đứng, phần lớn cói Nga Sơn nay dùng làm hàng thủ công mỹ nghệ và cói chẻ xuất khẩu; năm 2023 giá trị xuất khẩu ngành cói ước đạt 11 triệu USD.

Ngành cói Nga Sơn qua các con số

Nga Sơn hay được nhắc là có “khoảng 5 làng nghề cói”, nhưng con số Báo Thanh Hóa nêu năm 2024 là 20 làng nghề. Trang Thương mại biên giới (Bộ Công Thương, 2022) gọi Nga Sơn là “vựa cói lớn nhất xứ Thanh” với hơn 150 năm phát triển; cói trồng ở 8 xã, chủ yếu Nga Thanh, Nga Liên, Nga Tiến, Nga Thủy, Nga Tân — nay thuộc các xã Nga Sơn, Hồ Vương, Tân Tiến.

Một điểm đáng chú ý: theo ông Nguyễn Hữu Thọ (Phòng Kinh tế – Hạ tầng huyện), nguyên liệu dùng cho hàng mỹ nghệ mới chiếm khoảng 1/3 sản lượng cói mỗi năm. Phần còn lại chủ yếu vẫn xuất dưới dạng nguyên liệu thô (cói xén, cói lõi) sang Trung Quốc theo đường tiểu ngạch, giá trị không cao và nhiều rủi ro khi thị trường này hạn chế nhập (Báo Thanh Hóa, 2024).

Những doanh nghiệp đi đầu

Việt Trang — người “vực dậy” cây cói

Bà Trần Thị Việt, giám đốc Công ty TNHH Xuất khẩu Việt Trang (thị trấn Nga Sơn cũ, nay là xã Nga Sơn), là một trong những người đầu tiên tìm hướng đi mới cho cói. Báo Người Lao Động gọi bà là “nghệ nhân duy nhất ở vùng cói”. Năm 2001, bà lập doanh nghiệp Việt Trang. Theo Báo Thanh Hóa (2024):

• Công ty có gần 600 loại sản phẩm, khoảng 80% làm từ cói.
• Những năm cao điểm xuất đi hơn 20 nước; hiện trên 10 nước như Mỹ, Pháp, Canada, Nhật Bản. (Báo Người Lao Động năm 2023 ghi 17 nước, trong đó có châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore.)
• Năm 2020–2021, dù có dịch COVID-19, doanh thu xuất khẩu vẫn trên 80 tỷ đồng/năm; năm 2023 giảm khoảng 50%.

Sản phẩm “Giỏ trái đất” của Việt Trang đạt OCOP 4 sao (Thương mại biên giới, 2022).

Việt Anh — “ông lớn” của ngành cói

Công ty cổ phần Sản xuất chế biến cói xuất khẩu Việt Anh do ông Phạm Minh Tôn làm giám đốc. Về địa chỉ, các báo ghi khác nhau: Người Lao Động ghi xã Nga Liên (nay thuộc xã Hồ Vương), VietNamNet và trang Thương mại biên giới ghi xã Nga An.

• VietNamNet (10/2023): công ty có 2 xưởng, tổng mặt bằng 15.000 m², 300 lao động thường xuyên và hơn 10.000 lao động làm tại nhà; 5 sản phẩm từ cói đạt OCOP 4 sao, đang hoàn thiện 3 sản phẩm để lên 5 sao. Trang Thương mại biên giới (2022) nêu tên hai sản phẩm 4 sao của công ty: Bộ rổ cói 3 chiếc và Bình hoa bằng cói.
• Báo Thanh Hóa (9/2024): sản phẩm làm từ cói, bèo, bẹ bắp… trong đó cói chiếm khoảng 50%; hơn 200 sản phẩm, xuất thường xuyên đi hơn 20 nước, thị trường chính là Mỹ, Pháp, Đức; trước năm 2023 kim ngạch đạt 5 triệu USD/năm.
• Người Lao Động và VietNamNet kể thêm các thị trường Nhật Bản, Áo, Úc, Cộng hòa Séc.

Số mặt hàng của Việt Anh mỗi báo nêu một khác — hơn 50 (VietNamNet, 2023), hơn 200 (Báo Thanh Hóa, 2024), còn Tạp chí Văn hóa và Phát triển (2025) ghi Viet Anh JSC có hơn 1.000 dòng sản phẩm, 70% từ cói, kim ngạch ổn định 4–5 triệu USD/năm, có mặt cả ở New Zealand — có thể do cách đếm mẫu mã khác nhau.

Ngân Khương — thế hệ thứ hai

Chị Mai Thị Yến, con gái bà Trần Thị Việt, từ Liên bang Nga trở về năm 2018 và lập Công ty TNHH Ngân Khương ở xóm 5, xã Nga Thanh (nay thuộc xã Nga Sơn). Theo Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (11/2021):

• Năm đầu, công ty đưa 5 sản phẩm tham gia OCOP, 2 sản phẩm đạt chuẩn là chiếu xách tay và thảm cói trải sàn; năm 2020 thêm chiếu dệt tay thủ công, hộp đựng đồ, túi du lịch — tổng cộng 5 sản phẩm OCOP 3 sao.
• Ngoài 15 công nhân tại công ty còn có khoảng 200 nhân công qua 7 đầu mối đại lý; doanh thu 5–7 tỷ đồng/năm; đã có đơn hàng xuất khẩu trực tiếp sang Australia.
• Chiếc chiếu xách tay khổ 0,8 × 2 m gập lại như chiếc túi, nặng chưa đến 1 kg, giá khoảng 300.000 đồng.
• Trên địa bàn huyện khi ấy có gần 20 nhãn hiệu sản phẩm cói khác.

Báo Thanh Hóa (2024) còn nhắc Công ty TNHH Sản xuất thương mại và Xuất khẩu Cói Xanh trong số các doanh nghiệp xuất khẩu cói tiêu biểu.

Từ chiếc chiếu đến giỏ, thảm, bình hoa

Từ cùng một sợi cói, các cơ sở Nga Sơn làm ra rất nhiều mặt hàng. Các báo kể đến:

• Đồ trải: thảm lót sàn, thảm ngồi, chiếu du lịch gấp hai, gấp ba, gấp bốn, chiếu xách tay, đệm (Bộ Công Thương, SGGP, Hội LHPN).
• Đồ đựng: giỏ đựng hoa quả, giỏ đựng đồ, rổ, làn, hộp, bình hộp có nắp, túi du lịch.
• Đồ trang trí và tiêu dùng: bình cắm hoa, dép đi trong nhà, mũ, túi xách, đồ lưu niệm.

Bộ Công Thương (2022) kể doanh nghiệp Nhật Bản từ nhiều năm trước đã đến Nga Sơn, liên hệ chặt với hơn 50 doanh nghiệp cói xuất khẩu của 8 xã ven biển. Bên cạnh cói, Việt Anh còn làm hàng từ mây, bèo tây, tre, nứa, bẹ bắp (Người Lao Động, Báo Thanh Hóa). Để giữ khách “khó tính” ở Mỹ, châu Âu, ông Phạm Minh Tôn cho biết ngoài mẫu mã đẹp còn phải đáp ứng tiêu chí về môi trường, an toàn cho người lao động và người dùng.

OCOP: Nga Sơn dẫn đầu tỉnh

Huyện Nga Sơn ban hành kế hoạch “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) giai đoạn 2018–2020, định hướng đến năm 2030 (Kinh tế & Môi trường). Số sản phẩm OCOP của huyện được các báo ghi nhận:

Các báo cùng nhận định Nga Sơn là huyện dẫn đầu tỉnh Thanh Hóa về số sản phẩm OCOP. Chênh lệch 26–28 có lẽ do thời điểm thống kê khác nhau. Năm 2023 huyện đặt mục tiêu có thêm 5 sản phẩm OCOP cấp tỉnh và nâng hạng 1 sản phẩm lên 5 sao cấp quốc gia; các nguồn chúng tôi tham khảo chưa cho biết kết quả xét 5 sao.

Ngoài cói, danh sách OCOP của Nga Sơn có dưa hấu xứ đảo Mai An Tiêm, dưa lưới và dưa vàng Vạn Hoa (cùng đạt 4 sao), giò, chả, nem, các sản phẩm đông trùng hạ thảo và rượu đông trùng hạ thảo kết hợp rượu truyền thống Nga Sơn (VietNamNet, Doanh nghiệp & Tiếp thị). Để hỗ trợ ngành cói, huyện có chính sách hỗ trợ mua máy dệt chiếu, máy xe lõi (Doanh nghiệp & Tiếp thị) và năm 2023 hỗ trợ 40 triệu đồng/ha cải tạo ruộng cói bỏ hoang (Người Lao Động).

Cói hay lúa: bài toán của người trồng

Theo chú thích ảnh của Cơ quan Bảo vệ dân sự và Viện trợ nhân đạo EU (ECHO) chụp ở Nga Tân năm 2011, một ha cói có thể cho doanh thu gấp khoảng bốn lần trồng lúa. Nhưng thực tế không phải lúc nào cũng vậy. Năm 2023, ông Nguyễn Văn Thắng (xã Nga Thủy, nay thuộc xã Nga Sơn) trồng 25 sào cói, hai vụ thu hơn 10 tấn, trừ chi phí vẫn “lấy công bù lỗ” vì giá cói lên xuống thất thường; bà Nguyễn Thị Thành cùng xã nói nay chủ yếu bán sợi, giá trị thấp (Người Lao Động). Sở VHTTDL Thanh Hóa (2019) ghi nhận một số vùng cói kém hiệu quả đã chuyển sang trồng lúa, nuôi trồng thủy sản; VietNamNet (2023) kể thêm biến đổi khí hậu, hạn hán làm diện tích và sản lượng cói giảm.

Khó khăn 2023–2024 và hướng đi

Báo Thanh Hóa (9/2024) cho biết hai năm gần đây xung đột Nga – Ukraina và bất ổn ở nhiều khu vực khiến doanh nghiệp xuất khẩu cói gặp khó:

• Doanh thu xuất khẩu của Việt Trang năm 2023 giảm 50%, năm 2024 dự tính không khả quan hơn.
• Doanh thu xuất khẩu của Việt Anh năm 2023–2024 giảm khoảng 40%; có lúc cước vận chuyển tăng gấp 5 lần trong khi giá bán và nhu cầu giảm. Công ty mở rộng sang Nhật Bản, Hồng Kông.
• Khó khăn dội ngược về người trồng cói, vì phần lớn cói thô phụ thuộc một thị trường Trung Quốc.

Hướng đi được chính quyền và doanh nghiệp nhắc đến là hạn chế xuất cói thô theo đường tiểu ngạch, tăng xuất khẩu chính ngạch hàng thủ công mỹ nghệ (ông Nguyễn Hữu Thọ); thâm canh để diện tích ít mà giá trị cao hơn (Người Lao Động); và tiếp tục xây dựng sản phẩm OCOP. Một mối lo khác là người làm nghề: bà Vũ Thị Thuần (xã Nga Thanh) kể với SGGP (5/2025) rằng làm cói nay chủ yếu là người lớn tuổi, con cháu đi học, đi làm xa, ít ai mặn mà.

Xem thêm: Nghề chiếu cói Nga Sơn · Dưa hấu Mai An Tiêm · Rượu Nga Sơn · Xã Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — Khi cói xuất ngoại (15/9/2024)
• Người Lao Động — Thăng trầm chiếu cói Nga Sơn (24/12/2023)
• VietNamNet — Nga Sơn nâng tầm sản phẩm OCOP góp phần xây dựng nông thôn mới bền vững (30/10/2023)
• Bộ Công Thương (Thương mại biên giới, miền núi) — Cói Nga Sơn, Thanh Hóa khẳng định vị thế trên thị trường (28/6/2022)
• Bộ Công Thương (Sản phẩm vùng miền) — Huyện Nga Sơn (Thanh Hóa) đạt nhiều kết quả tích cực từ Chương trình OCOP (10/5/2023)
• Doanh nghiệp & Tiếp thị — Thanh Hóa: Huyện Nga Sơn dẫn đầu toàn tỉnh số lượng sản phẩm OCOP (11/2/2023)
• Kinh tế & Môi trường — Thanh Hóa: Huyện Nga Sơn dẫn đầu về sản phẩm OCOP (28/1/2023)
• Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam — Người gây dựng thương hiệu cói Ngân Khương (19/11/2021)
• Văn hóa và Phát triển — Làng nghề chiếu cói Nga Sơn – nơi hồn cói dệt nên lịch sử (29/4/2025)
• Báo Tin tức (TTXVN) — Rộn ràng mùa thu hoạch ở “thủ phủ” cói xứ Thanh (29/6/2021)
• SGGP — Phơi mình trên đồng cói (26/5/2025)
• Bộ Công Thương — Chiếu cói Nga Sơn – sản phẩm nổi tiếng của vùng đất ven biển Thanh Hóa (1/9/2022)
• Sở VHTTDL Thanh Hóa — Chiếu Nga Sơn – món quà độc đáo hấp dẫn du khách (4/6/2019)