Chùa Tiên Nga An — chùa cổ bên hồ Đồng Vụa, nơi Từ Thức gặp tiên

Chùa Tiên — còn gọi chùa Mậu Nam — nằm ở thôn Nhân Sơn, xã Nga An, Nga Sơn, Thanh Hóa. Ngôi chùa nhỏ dựa lưng vào núi Nhà Bà, sau chùa là hồ Đồng Vụa rộng mênh mông, xa hơn là động Phủ Thông; ba điểm ấy hợp thành cụm thắng cảnh đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia từ năm 2002. Chùa còn là nơi người Nga Sơn gửi gắm truyền thuyết Từ Thức gặp tiên: tương truyền hội hoa mẫu đơn ở chùa Tiên chính là nơi chàng Từ Thức gặp nàng Giáng Hương.

Vị trí và đường đến

Theo tạp chí Thế giới Di sản (2018), chùa Tiên có địa chỉ ở xóm 6, thôn Nhân Sơn, xã Nga An, cách thành phố Thanh Hóa chừng 45 km. Sau sắp xếp năm 2025, xã Nga An cũ hợp với Nga Điền, Nga Phú thành xã Nga An mới, nên chùa nay ở cùng một xã với đền thờ Mai An Tiêm và chùa Hàn Sơn.

Di tích có tổng diện tích 66,7 ha trên vùng đất cao ráo. Chùa quay mặt về hướng đông bắc, trước mặt là cánh đồng lúa và hoa màu; phía sau, hướng tây, dựa sát dãy núi Nhà Bà; cách chùa khoảng 50 m là hồ Đồng Vụa (Thế giới Di sản, 2018). Đường vào chùa có hai hàng nhãn cổ thụ, đến năm 2018 đã khoảng 70 năm tuổi.

Truyền thuyết Từ Thức gặp tiên

Chùa Tiên là trung tâm của cụm thắng cảnh gắn với truyền thuyết Từ Thức – Giáng Hương. Báo Thanh Hóa (2021, 2025) và Thế giới Di sản (2018) cùng kể: theo truyền thuyết, nơi đây gắn với một nhân vật có thể có thật, làm quan đời vua Trần Thuận Tông (1388–1398), đi ngao du ngắm hoa rồi biến mất. Thời ấy ở đây có một ngôi chùa, vườn chùa trồng nhiều hoa đào và mẫu đơn. Sự mất tích ấy được dân gian thêu dệt thành chuyện tình giữa chàng Từ Thức và nàng tiên Giáng Hương, và hội hoa mẫu đơn của chùa Tiên được coi là nơi hai người lần đầu gặp mặt. Cả chùa, hồ Đồng Vụa và động Phủ Thông đều được kể là nằm trong “vườn đào tiên” của truyền thuyết.

Cần phân biệt truyền thuyết địa phương với nguyên tác. Trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Từ Thức là người Hóa Châu, đời Trần niên hiệu Quang Thái được bổ làm tri huyện Tiên Du; hội xem hoa mẫu đơn diễn ra ở một ngôi chùa danh tiếng bên cạnh huyện ấy, vào tháng 2 năm Bính Tý (1396). Về sau Từ Thức bỏ quan, làm nhà ở huyện Tống Sơn vì mến cảnh hang động; một sớm trông ra biển Thần Phù thấy mây ngũ sắc, chèo thuyền ra thì gặp ngọn núi lạ và cõi tiên. Như vậy, theo nguyên tác, cuộc gặp gỡ ở chùa không diễn ra ở Nga Sơn, còn cuộc lên tiên thì gắn với vùng biển Thần Phù.

Đọc thêm: Sự tích động Từ Thức · Động Từ Thức

Lịch sử xây dựng

Ngôi chùa hiện nay không phải chùa từ thời Trần. Theo Báo Thanh Hóa (2021), vào năm Bảo Đại thứ 6 (Tân Mùi, 1931), sư cụ Diệu Hằng bỏ ra 60 đồng để xây dựng lại chùa, mô phỏng lối kiến trúc chùa thời Nguyễn. Thế giới Di sản (2018) thêm rằng chùa được dựng lại trên nền chùa cũ, và dẫn bia ký của chùa: ngày 1 tháng 10 năm Bảo Đại thứ 7 (1932), thiền sư Lã Thị Hậu, hiệu Diệu Hằng, đạo danh Ngọc Hiếu, sáng lập và trụ trì chùa Mậu Nam, thôn Nhân Sơn, tổng Dân Phong, huyện Nga Sơn. Vì vậy, ngôi chùa còn đến nay được xác định xây dựng trong những năm 1931–1932, cuối thời Nguyễn.

Lưu ý: bài trên Thế giới Di sản ghi “Bảo Đại thứ XI (Tân Mùi – 1931)”; năm Tân Mùi 1931 thực ra là năm Bảo Đại thứ 6, khớp với Báo Thanh Hóa.

Kiến trúc chùa

Chùa mang kiến trúc thời Nguyễn theo kiểu chuôi vồ, gồm tiền đường và hậu cung, kết cấu vòm, mái lợp ngói mũi; ba cửa ra vào làm kiểu cuốn (vòm cong). Theo số đo Thế giới Di sản (2018) công bố:

Phía trước nối liền với một gác chuông ba tầng mái, nên từ xa nhìn vào chùa có dáng bề thế, cân đối. Cạnh chùa là phủ Mẫu, cũng xây kiểu cuốn vòm, lợp ngói mũi.

Xưa kia quanh chùa là rừng đào và hoa mẫu đơn, riêng mẫu đơn có các màu đỏ, vàng, phớt hồng, tím (Thế giới Di sản, 2018). Báo Thanh Hóa (2025) cho biết chùa đang trồng lại vườn cảnh với nhiều đào và mẫu đơn.

Hồ Đồng Vụa, núi Nhà Bà và động Phủ Thông

• Hồ Đồng Vụa nằm ngay sau chùa, hình thành khi biển Thần Phù dần lùi xa. Ba mặt hồ được hệ thống núi Vạn Sơn thuộc dãy Tam Điệp ôm bọc. Hồ rộng trên 20 ha (Báo Thanh Hóa 2020, 2025; Thế giới Di sản ghi “hàng chục ha”), giữa hồ có một hòn nổi cao hình “ông rùa”. Hồ còn giữ vẻ hoang sơ, nước sâu đủ để đi thuyền vãn cảnh (Báo Thanh Hóa, 2025).
• Núi Nhà Bà (báo chí cũng gọi là núi Bà) sau lưng chùa có trên đỉnh một bàn đá thiên tạo rất rộng, dân gian gọi là “bàn cờ tiên”. Từ đỉnh núi có thể nhìn bao quát toàn cảnh hồ và chùa bên dưới (Thế giới Di sản, 2018).
• Động Phủ Thông có vòm hang rộng khoảng 5 m, cao 3,5 m, có cửa sáng trên trần; trong động thờ Mẫu Thượng Ngàn (Báo Thanh Hóa, 2021).

Xếp hạng và bảo tồn

Năm 2002, chùa Tiên được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ VH-TT-DL) xếp hạng di tích cấp quốc gia (Thế giới Di sản, 2018; Báo Thanh Hóa, 2021).

Dù vậy, việc bảo tồn còn nhiều khó khăn. Năm 2018, chùa được mô tả là đã xuống cấp nghiêm trọng: nhiều kết cấu ẩm, mục, mái ngói vỡ, tường tróc lở. Ngày 12/6/2018, UBND tỉnh Thanh Hóa đồng ý chủ trương giao chùa Tiên làm chủ đầu tư dự án tổng thể tu bổ, tôn tạo cụm di tích Chùa Tiên – Hồ Đồng Vụa – Phủ Thông bằng nguồn vốn xã hội hóa; quy hoạch đã được phê duyệt nhưng công trình chưa xây dựng được vì khó khăn tài chính (Thế giới Di sản, 2018). Báo Thanh Hóa (2020) cũng nhận xét chùa Tiên là di tích quốc gia nhưng chưa được đầu tư tương xứng.

Kinh nghiệm tham quan

• Kết hợp ba điểm của cụm thắng cảnh: lễ Phật ở chùa, đi thuyền trên hồ Đồng Vụa, rồi thăm động Phủ Thông.
• Leo lên đỉnh núi Nhà Bà xem “bàn cờ tiên” và ngắm toàn cảnh hồ, chùa từ trên cao.
• Cùng xã Nga An còn có đền thờ Mai An Tiêm và chùa Hàn Sơn bên cửa Thần Phù; lãnh đạo huyện Nga Sơn cũ từng xếp chùa Tiên cùng các điểm này, động Từ Thức và chiến khu Ba Đình vào một quần thể di tích (Báo Văn hóa, 2023).

Xem thêm: Động Từ Thức · Chùa Hàn Sơn · Xã Nga An · Cửa Thần Phù

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — Một vùng non nước thắng cảnh Chùa Tiên (4/8/2021)
• Báo Thanh Hóa — Chùa Tiên, hồ Đồng Vụa – lung linh huyền thoại (21/10/2025)
• Báo Thanh Hóa — Nga Sơn: Một vùng thắng tích (21/8/2020)
• Thế giới Di sản — Chùa Tiên (Mậu Nam), ngôi chùa cổ xứ Thanh (20/9/2018)
• Báo Văn hóa — Hàn Sơn – ngôi chùa cổ xứ Thanh (29/4/2023)
• Nguyễn Dữ, Truyền kỳ mạn lục (bản dịch Ngô Văn Triện) — Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên, Wikisource tiếng Việt