Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam, ít câu chuyện nào gắn bó với một vùng đất sâu sắc như sự tích Mai An Tiêm với đất Nga Sơn.

Người con nuôi của vua Hùng

Tương truyền vào đời Hùng Vương, Mai An Tiêm là con nuôi được nhà vua yêu quý. Chàng chăm chỉ, tài giỏi, nhưng vì câu nói «Của biếu là của lo, của cho là của nợ — mọi thứ trong nhà đều do tay ta làm ra» mà bị gièm pha là vô ơn. Vua giận, đày cả gia đình An Tiêm ra một hòn đảo hoang ngoài cửa biển — vùng đất mà dân gian vẫn truyền là Nga Sơn ngày nay.

Quả dưa từ phương xa

Trên đảo hoang, vợ chồng An Tiêm dựng lều, đào giếng, trồng rau, bắt cá. Một hôm, có đàn chim từ phương Tây bay qua nhả xuống những hạt lạ. An Tiêm đem gieo, cây mọc lên xanh tốt, cho quả to, vỏ xanh thẫm, ruột đỏ, ăn vào ngọt mát. Chàng gọi đó là dưa hấu — có tích chép là «Tây qua», quả đến từ phương Tây.

Muốn báo tin về đất liền, An Tiêm khắc tên mình lên vỏ dưa rồi thả xuống biển. Dưa trôi vào bờ, đến tay người buôn, rồi đến tận kinh đô. Vua Hùng nếm quả lạ, biết con mình chẳng những không chết mà còn làm nên cơ nghiệp từ hai bàn tay trắng, liền hồi tâm cho đón cả gia đình về.

Vùng đất An Tiêm khai phá, đời sau bồi đắp mãi thành ruộng thành làng. Người Nga Sơn vẫn coi Mai An Tiêm là ông tổ mở đất của quê mình.

Dấu tích còn lại

• Đền thờ Mai An Tiêm tọa lạc trên địa bàn xã Nga Phú (cũ), dưới chân dãy núi nhìn ra vùng bãi bồi ven biển.
• Lễ hội Mai An Tiêm được tổ chức vào trung tuần tháng 3 âm lịch hằng năm, với lễ rước, tế lễ và các trò chơi dân gian, thu hút con em Nga Sơn khắp nơi về dự.
• Nhiều địa danh, ruộng bãi trong vùng vẫn mang dấu tích gắn với truyền thuyết mở đất.

Câu chuyện Mai An Tiêm không chỉ là sự tích về nguồn gốc quả dưa hấu, mà còn là bài học về ý chí tự lực — điều đã trở thành cốt cách của bao thế hệ người Nga Sơn "lấn biển, mở đất" sau này.

Ảnh: Đền thờ Mai An Tiêm (Nga Sơn) — tác giả Mai Trung Dung, Wikimedia Commons (miền công cộng).