Sự tích Mai An Tiêm và quả dưa hấu — truyền thuyết đất Nga Sơn

Sự tích Mai An Tiêm — chuyện người bị đày ra bãi cát hoang ngoài cửa biển, nhờ mấy hạt dưa chim mang đến mà sống sót rồi làm giàu — là truyền thuyết thời Hùng Vương đã được chép thành văn trong sách Lĩnh Nam chích quái (khoảng thế kỷ XIV–XV), và cũng là truyền thuyết gắn chặt nhất với đất Nga Sơn: ngay câu cuối truyện trong bản chép Hán văn đã ghi nơi An Tiêm từng sống là bãi An Tiêm thuộc huyện Nga Sơn, xứ Thanh Hoa.

Bài viết đối chiếu bản chép cổ với các dị bản dân gian, giải thích tên gọi “dưa hấu”, rồi điểm lại những địa danh, đền thờ và lễ hội còn gắn với Mai An Tiêm trên vùng đất Nga Phú cũ — nay thuộc xã Nga An.

Truyện “Tây qua” trong Lĩnh Nam chích quái

Lĩnh Nam chích quái là tập truyện truyền thuyết, thần thoại của người Việt, được Vũ Quỳnh và Kiều Phú hiệu đính vào cuối thế kỷ XV. Truyện về Mai An Tiêm mang tên “Tây qua truyện” (西瓜傳 — truyện Dưa hấu). Sách có nhiều bản chép khác nhau; theo bản Hán văn đăng trên Wikisource, câu chuyện diễn ra như sau:

• Đời Hùng Vương có người bề tôi tên Mai Tiêm (枚暹), vốn là người nước ngoài. Năm bảy, tám tuổi, cậu bé được vua mua từ một thuyền buôn về làm nô.
• Lớn lên, người mặt mũi đoan chính, nhớ biết nhiều việc. Vua ban tên Mai Yển (枚偃), hiệu An Tiêm (安暹), lại cho một người thiếp; hai người sinh được con trai, con gái. Được vua tin dùng, giao việc, An Tiêm dần trở nên giàu sang.
• Quà cáp đưa đến tận cửa, An Tiêm sinh kiêu, thường nói mọi thứ mình có đều là “vật của tiền thân”, chẳng phải nhờ ơn vua (都是我前身之物，不曾有主恩).
• Vua nổi giận, đày ông ra một bãi cát ngoài cửa biển huyện Nga Sơn (峨山縣海口外沙洲; có bản chép là Giáp Sơn 夾山), bốn bề không dấu chân người, chỉ để lại lương ăn đủ bốn, năm tháng.
• Người vợ khóc, An Tiêm cười mà rằng: “Thiên ký sinh ngã, tất năng dưỡng ngã. Sinh tử tại thiên, ngô hà ưu hồ?” — trời đã sinh ra ta ắt nuôi được ta; sống chết do trời, ta còn lo gì.
• Bỗng có một con chim trắng từ phía tây bay đến, đậu ở góc núi, kêu ba, bốn tiếng rồi nhả xuống bãi cát sáu, bảy hạt dưa. Hạt nảy mầm, mọc tốt, kết quả. An Tiêm mừng, cho rằng đó chẳng phải vật lạ mà là thứ trời ban để nuôi mình. Bổ ra ăn thấy vị thanh ngọt, ông giữ hạt, năm sau trồng tiếp, ăn không hết thì đem đổi lấy gạo thóc nuôi vợ con.
• Không biết tên quả, vì chim ngậm hạt từ phía tây lại nên ông gọi là Tây qua (西瓜 — dưa phương Tây). Khách chài lưới, buôn bán ăn đều khen ngon; người các làng xa gần mua về truyền giống.
• Về sau vua nhớ đến, sai người ra hỏi xem An Tiêm còn sống hay không. Nghe kể lại, vua than rằng lời “vật của tiền thân” quả không sai, bèn gọi về, cho phục chức, ban thêm nô tỳ.
• Bãi cát ông ở được gọi là An Tiêm châu (bãi An Tiêm), làng gọi là Mai thôn (làng Mai). Câu cuối truyện ghi chỗ ấy “tức nay là bãi An Tiêm, huyện Nga Sơn, xứ Thanh Hoa” (即今清華處峨山縣安暹洲是也).

Đáng chú ý, bản Hán văn này không có mấy chi tiết quen thuộc ngày nay: câu “của biếu là của lo”, chuyện An Tiêm được gả công chúa, hay việc khắc tên lên quả dưa thả trôi biển. Vua biết tin là do chủ động sai người ra dò hỏi. Những chi tiết ấy xuất hiện trong các bản kể về sau.

Các dị bản trong dân gian

Qua nhiều thế kỷ truyền miệng, câu chuyện được kể lại với nhiều khác biệt. Bảng dưới đối chiếu bản Hán văn Lĩnh Nam chích quái với các bản kể dân gian và bản kể của chính di tích ở Nga Sơn:

Bản kể của Ban Quản lý di tích xã Nga Phú (đăng trên Cổng TTĐT xã Nga An) còn tả cảnh vợ chồng An Tiêm chọn hang đá làm nhà, dùng cành cây nhọn đào đất tìm nước, mài đá lấy lửa, xuống biển mò cua bắt ốc. Chi tiết vạch chữ lên vỏ dưa nay trở thành phần thi khắc chữ trên dưa hấu trong lễ hội ở đền (SGGP, 2019).

Vì sao gọi là “dưa hấu”?

Trong Lĩnh Nam chích quái, tên Tây qua (西瓜) được giải thích bằng chính con chim bay từ phía tây mang hạt đến — 西瓜 cũng là tên chữ Hán của quả dưa hấu. Bản kể dân gian trên Wikisource tiếng Việt thêm một cách giải thích khác: người Hoa trên các tàu buôn ăn thấy ngon, khen “hẩu”, lâu dần thành tên dưa hấu. Đây là cách giải thích dân gian, chưa có nguồn ngôn ngữ học nào xác nhận.

Theo VnExpress (2010), để nhớ ơn ông, cư dân Lạc Việt xưa tôn Mai An Tiêm là “Bố cái Dưa Tây”.

Đảo hoang của An Tiêm ở đâu?

Bản Hán văn ghi rõ địa danh Nga Sơn (峨山縣) cả ở đoạn kể chuyện đi đày lẫn ở câu kết. Trên thực địa, người Nga Sơn tin rằng “đảo hoang” xưa chính là núi An Tiêm (còn gọi núi Mai An Tiêm) ở xã Nga Phú cũ, nay thuộc xã Nga An — khi ấy vùng đồng bằng xung quanh còn là biển. Quanh núi còn nhiều dấu tích, địa danh gắn với truyền thuyết:

• Chân núi lõm sâu như bị sóng biển bào mòn, có vỏ hàu bám — theo lời một cụ ông ở xóm 1 Nga Phú, nơi xưa gọi là làng Nhân Sơn (SGGP, 2019).
• Bãi An Tiêm, núi Mai An Tiêm, hang núi Mai An Tiêm (tương truyền là chỗ ở đầu tiên của gia đình ông) và làng Mai An (Báo Xây dựng, 2019).
• Núi Mong — đầu của dãy núi Rồng Chầu bên cạnh đền, tương truyền là nơi An Tiêm ra ngóng về đất liền và thả dưa xuống biển; phía tây, qua một eo núi hình lưỡi liềm, có khoảng 1 ha đất bằng, tương truyền là bãi trồng dưa (Cổng TTĐT xã Nga An).
• Thung lũng Mai An Tiêm ngay sau đền, tương truyền là vườn dưa của gia đình; nay đất đã thành đất thịt nên người ta trồng bạch đàn, keo (SGGP, 2019).
• Một cửa hang phía sau đền, người dân kể mát về mùa hè, ấm về mùa đông; nay đã bị lấp (Báo Thanh Hóa, 2024).

Vùng này nằm sát cửa Thần Phù xưa — cửa biển nay đã lùi xa bờ biển hơn 10 km do phù sa bồi lắng và công sức quai đê lấn biển của con người (Báo Thanh Hóa, 2026). Sau sắp xếp năm 2025, ba xã cũ Nga Phú, Nga Điền và Nga An hợp thành xã Nga An mới.

Đền thờ và lễ hội Mai An Tiêm

Dưới chân núi An Tiêm là đền thờ Mai An Tiêm — di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Đền còn giữ bốn sắc phong thời Khải Định, Duy Tân phong cho người tên Mai Yển (hiệu An Tiêm) — đúng tên, hiệu chép trong Lĩnh Nam chích quái (Tuổi Trẻ, 2009). Hậu cung thờ linh vị thân phụ, thân mẫu và tượng Đức thánh Mai An Tiêm tay cầm quả dưa đỏ (Cổng TTĐT xã Nga An).

Hằng năm, lễ hội Mai An Tiêm diễn ra khoảng ngày 12–14 tháng 3 âm lịch (có nguồn ghi 12–15), ngày chính hội là 12 tháng 3 — năm 2017 rơi vào ngày 8/4 dương lịch (Nhân Dân, 2017). Phần lễ có rước kiệu, rước sắc phong từ làng Văn Đức về đền, dâng hương, tế lễ; phần hội có chương trình nghệ thuật tái hiện tích An Tiêm tìm ra giống dưa (Báo Công lý, 2025).

Xem chi tiết: Đền thờ Mai An Tiêm

Mai An Tiêm trong văn chương và đời sống hôm nay

• Tiểu thuyết “Quả dưa đỏ” (1925) của Nguyễn Trọng Thuật (1883–1940) tiểu thuyết hóa “Tây qua truyện”; khi ra đời, sách đoạt giải văn chương của Hội Khai Trí Tiến Đức và được xem là một trong những tiểu thuyết quốc ngữ tiên phong ở miền Bắc. Năm 2023 sách được tái bản kèm 12 tranh minh họa của họa sĩ Tạ Huy Long (Znews, 2023).
• Bộ tem “Truyền thuyết Mai An Tiêm (Sự tích Quả dưa hấu)” gồm 4 mẫu và 1 block, do họa sĩ Tô Minh Trang thiết kế, phát hành ngày 1/6/2021 nhân ngày Quốc tế Thiếu nhi (Bưu điện Việt Nam).
• “Dưa hấu Mai An Tiêm” nay là tên thương hiệu của dưa hấu trồng trên đất cát ven biển Nga Sơn. Xem Dưa hấu Mai An Tiêm Nga Sơn.
• Tại lễ hội, câu chuyện thả dưa còn được nhìn theo góc độ mới: TS Vũ Tiến Lộc, khi là Chủ tịch VCCI, gọi Mai An Tiêm là “Vị Tổ của nông nghiệp và marketing” của Việt Nam (Cổng TTĐT xã Nga An).

Dù kể theo bản nào, cốt lõi của sự tích vẫn là câu nói của An Tiêm trên bãi cát hoang: trời sinh ra ta ắt nuôi được ta. Báo Thanh Hóa (2026) nhận định truyền thuyết cho hậu thế hiểu về người có công khai khẩn vùng đất hoang ven biển, gắn với quá trình khai phá và chinh phục biển cả của người Việt — cũng là câu chuyện của chính vùng đất Nga Sơn mở ra từ biển.

Xem thêm: Đền thờ Mai An Tiêm · Dưa hấu Mai An Tiêm Nga Sơn · Xã Nga An · Cửa Thần Phù

Nguồn tham khảo

• Wikisource tiếng Hán — 嶺南摭怪 / 西瓜傳 (Lĩnh Nam chích quái — Tây qua truyện) (bản Vũ Quỳnh, Kiều Phú)
• Wikisource tiếng Việt — Sự tích trái dưa hấu (bản kể dân gian, không rõ tác giả)
• Cổng TTĐT xã Nga An — Di tích đền Mai An Tiêm (23/3/2024)
• Tuổi Trẻ — Thanh Hóa: lưu giữ sắc phong về Mai An Tiêm (3/10/2009)
• Sài Gòn Giải Phóng — Dấu tích “hoang đảo” (18/4/2019)
• Báo Xây dựng — Về vùng đất Mai An Tiêm trồng dưa hấu dâng Vua Hùng (14/4/2019)
• Báo Thanh Hóa — Thăm đền thờ Mai An Tiêm, ông tổ của nghề trồng dưa hấu (5/1/2024)
• Báo Thanh Hóa — Đền thờ Mai An Tiêm – huyền tích dưa hấu trên đảo hoang (23/4/2026)
• Báo Thanh Hóa — Về Chính Đại thăm cửa Thần Phù, chùa Hàn Sơn (7/6/2026)
• Nhân Dân — Lễ hội Mai An Tiêm năm 2017 (9/4/2017)
• Báo Công lý — Tưng bừng Lễ hội Mai An Tiêm năm 2025 (8/4/2025)
• VnExpress — Lễ hội tưởng nhớ Mai An Tiêm (26/4/2010)
• Znews — “Quả dưa đỏ” trong diện mạo mới (21/2/2023)
• Bưu điện Việt Nam — Văn học dân gian trên tem bưu chính (1/11/2022)
• Wikipedia tiếng Việt — Mai An Tiêm