Xã Nga Sơn sau sáp nhập 2025: gồm xã nào, lịch sử, di tích, kinh tế

Xã Nga Sơn là xã trung tâm của vùng đất Nga Sơn (Thanh Hóa), được thành lập theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và chính thức hoạt động từ 01/7/2025, khi cấp huyện kết thúc hoạt động. Xã mới hợp nhất thị trấn Nga Sơn — huyện lỵ cũ — với bốn xã Nga Yên, Nga Thanh, Nga Hiệp và Nga Thủy.

Bài viết tổng hợp vị trí, diện tích, dân số theo đề án sắp xếp; lịch sử tên gọi của từng đơn vị cũ; di tích, sản vật và đời sống kinh tế của xã Nga Sơn sau sáp nhập. Muốn tra nhanh "xã cũ nay thuộc xã nào", xem trang Tra cứu địa danh.

Vị trí, diện tích, dân số

Trong đề án sắp xếp đơn vị hành chính được HĐND tỉnh Thanh Hóa thông qua tại Nghị quyết 646/NQ-HĐND (25/4/2025), xã này mang tên tạm "xã Nga Sơn 1"; ba ngày sau, Nghị quyết 648/NQ-HĐND (28/4/2025) đổi thành xã Nga Sơn. Theo đề án:

• Diện tích tự nhiên: 27,14 km²;
• Quy mô dân số: 47.176 người — đông nhất trong 6 xã của huyện Nga Sơn cũ, mật độ khoảng 1.740 người/km²;
• Giáp ranh: các xã Nga Thắng, Hồ Vương, Tân Tiến, Ba Đình và xã Vạn Lộc (Hậu Lộc cũ).

Xã nằm ở giữa và phía nam vùng Nga Sơn: phía nam là sông Lèn, ranh giới tự nhiên với Hậu Lộc; phía đông nam, địa bàn Nga Thủy cũ chạm biển ở vùng cửa Lạch Sung. Nghị quyết 1686 không ghi số km² hay dân số; Điều 3 của nghị quyết giao Chính phủ xác định chính xác diện tích tự nhiên các xã và công bố trước ngày 30/9/2025, nên số liệu trên là số liệu của đề án.

Trụ sở: theo phương án sắp xếp tỉnh công bố tháng 4/2025 (Báo Chính phủ, Tuổi Trẻ đăng lại), trụ sở xã Nga Sơn đặt tại trụ sở huyện Nga Sơn cũ.

Thôn: ngày 29/6/2026, xã công bố nghị quyết của HĐND xã sắp xếp thôn — từ 41 thôn còn 21 thôn, trong đó 17 thôn hình thành sau sắp xếp và 4 thôn giữ nguyên.

Các đơn vị hợp thành

Như vậy, trong địa giới xã Nga Sơn mới có tới 9 tên gọi cũ: thị trấn Nga Sơn, Nga Mỹ, Nga Hưng, Nga Yên, Nga Thanh, Nga Bạch, Nga Trung, Nga Hiệp, Nga Thủy.

Tên gọi "Nga Sơn" qua các thời kỳ

Tên Nga Sơn vốn là tên huyện. Theo tư liệu lịch sử địa phương đăng trên cổng thông tin các xã, thời Trần – Hồ vùng đất này thuộc huyện Chi Nga (châu Ái); thời Lê đổi là huyện Nga Giang, thuộc phủ Hà Trung; đến năm 1838 (Minh Mệnh thứ 19) mới đổi thành huyện Nga Sơn, thuộc phủ Hà Trung, gồm 6 tổng, 100 xã thôn.

Thời hiện đại, huyện có nhiều lần thay đổi:

• 1956: sau cải cách ruộng đất, các xã trong huyện được đặt tên có chữ "Nga" đứng đầu (trừ xã Ba Đình) — nguồn gốc của các tên Nga Yên, Nga Bạch, Nga Trung…;
• 1977 – 1982: Nga Sơn và Hà Trung nhập thành huyện Trung Sơn, rồi tách lại như cũ;
• 23/12/1988: thành lập thị trấn Nga Sơn — huyện lỵ — trên phần đất tách từ hai xã Nga Mỹ và Nga Yên (theo Wikipedia tiếng Việt, dẫn Quyết định 188-HĐBT);
• 01/12/2019: Nga Mỹ, Nga Hưng nhập vào thị trấn Nga Sơn;
• 01/01/2025: Nga Bạch, Nga Trung nhập thành xã Nga Hiệp;
• 01/7/2025: cấp huyện kết thúc, 23 xã, thị trấn của Nga Sơn được sắp xếp thành 6 xã.

Việc giữ tên Nga Sơn cho xã trung tâm tiếp nối một địa danh gần hai thế kỷ, gắn với thương hiệu chiếu cói Nga Sơn và những trang sử, sự tích của cả vùng. Xem toàn cảnh tiến trình ở bài Sắp xếp đơn vị hành chính Nga Sơn.

Lịch sử các xã cũ

Nga Bạch, Nga Trung — từ làng Bạch Câu đến xã Nga Hiệp

Theo cổng thông tin xã, thời Pháp thuộc Nga Bạch là vùng Bạch Câu thuộc tổng Thạch Giản, rộng khoảng 260 ha với hơn 2.000 dân, gồm bốn làng Hoàng Hậu, làng Hậu, làng Hà, làng Yên; phía nam giáp sông Sung (Lạch Sung). Đến thời Nguyễn, chợ Bạch Câu là một trong bốn chợ được lập sớm nhất của Nga Sơn.

Sau Cách mạng Tháng Tám, làng Bạch Câu thành xã Bạch Câu. Năm 1947, Bạch Câu và Trung Nghĩa nhập thành xã Quảng Hiệp (13 xóm); tháng 6/1956, Quảng Hiệp chia thành hai xã Nga Trung và Nga Bạch. Gần bảy mươi năm sau, hai xã lại về chung một nhà với tên Nga Hiệp (01/01/2025) — rồi chỉ sau 6 tháng tiếp tục nhập vào xã Nga Sơn.

Lưu ý: tư liệu về việc chia xã Quảng Hiệp chưa thống nhất. Cổng thông tin xã ghi Quảng Hiệp tách thành Nga Trung và Nga Bạch vào tháng 6/1956. Wikipedia tiếng Việt (dẫn tài liệu của Ban nghiên cứu và biên soạn lịch sử Thanh Hóa, 2001) lại ghi Quảng Hiệp chia thành ba xã Nga Bạch, Nga Thủy, Nga Trung, với năm thành lập khác nhau: Nga Trung 1956, Nga Thủy 1958, Nga Bạch 1959.

Nga Thủy — vùng đất trẻ bên sông Lèn

Theo cổng thông tin xã, Nga Thủy rộng 632,69 ha, dân số năm 1999 là 6.465 người; phía đông giáp Nga Tân và vịnh Bắc Bộ, phía nam giáp xã Đa Lộc (Hậu Lộc) qua sông Lèn. Đây là vùng đất trẻ, được bồi đắp và quai đê lấn biển lập làng vào khoảng thập niên 1830, thời Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ đưa dân khai hoang — cùng thời với huyện Kim Sơn (Ninh Bình), Tiền Hải (Thái Bình).

Thời Nguyễn, vùng này là tổng Nam trong khu Tam tổng. Chánh tổng đầu tiên là Trần Khắc Mẫn, người tham gia và hy sinh trong khởi nghĩa Ba Đình, được dân làng Xuân Đài thờ trong một cung của đình Xuân Đài. Trong 9 năm kháng chiến chống Pháp, Nga Thủy thuộc xã Tân Đức, sau tách thành ba xã Nga Thủy, Nga Hưng, Nga Thanh; từ năm 1960 mang tên Nga Thủy, đến tháng 10/2018 gồm bốn thôn Hưng Đạo, Đô Lương, Lê Lợi, Hoàng Long.

Thị trấn Nga Sơn, Nga Mỹ, Nga Hưng, Nga Yên, Nga Thanh

Thị trấn Nga Sơn ra đời năm 1988 làm huyện lỵ, trên phần đất của hai xã Nga Mỹ và Nga Yên. Năm 2019, cả xã Nga Mỹ và Nga Hưng nhập hẳn vào thị trấn. Nga Hưng và Nga Thanh cùng với Nga Thủy có chung gốc là xã Tân Đức thời chống Pháp. Theo Báo Thanh Hóa (8/2025), hai bờ sông Hưng Long trên địa bàn xã đã được chỉnh trang trong nhiệm kỳ 2020 – 2025.

Di tích, danh thắng

• Đền Xuân Đài ở làng Xuân Đài (Nga Thủy cũ) — thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn; đình làng Xuân Đài còn thờ chánh tổng Trần Khắc Mẫn, nghĩa sĩ Ba Đình.
• Cửa Lạch Sung — cửa sông Lèn ra biển ở ranh giới Nga Sơn – Hậu Lộc; bờ phía Nga Sơn thuộc vùng Nga Thủy cũ (ảnh đầu bài).

Phần lớn các danh thắng nổi tiếng của Nga Sơn như động Từ Thức, chùa Tiên, đền Mai An Tiêm nằm ở các xã lân cận — xem thêm xã Ba Đình và xã Nga An.

Làng nghề, sản vật, đặc sản

• Chiếu cói, thủ công mỹ nghệ: thủ công mỹ nghệ là một trong các ngành tiểu thủ công nghiệp chính của xã (Báo Thanh Hóa, 12/2025), gắn với nghề cói truyền thống của vùng. Xem Nghề chiếu cói Nga Sơn và Cói mỹ nghệ & OCOP.
• Dưa hấu: theo Báo Thanh Hóa (2022, dẫn trong bài Dưa hấu Mai An Tiêm), Nga Trung và Nga Yên cũ là hai trong những vùng trồng dưa hấu chính của Nga Sơn, Nga Trung được gọi là “vựa dưa”; các sản phẩm dưa hấu xứ đảo Mai An Tiêm, dưa vàng Vạn Hoa đã đạt OCOP (Báo Thanh Hóa, 12/2025). Xem Dưa hấu Mai An Tiêm.
• Rượu: vùng Nga Bạch cũ có rượu Bạch Câu, rượu tăm Nga Bạch (tư liệu Báo Thanh Hóa dẫn trong bài Rượu Nga Sơn).

Kinh tế – đời sống

Theo Báo Thanh Hóa (8/2025), sau sáp nhập xã có 88 tổ chức đảng trực thuộc với 3.002 đảng viên. Nhiệm kỳ 2020 – 2025, tổng giá trị sản phẩm trên địa bàn năm 2025 ước đạt hơn 4.701 tỷ đồng, gấp gần 1,53 lần năm 2020; toàn xã thu hút 8 dự án đầu tư trực tiếp với tổng vốn 663,6 tỷ đồng; đạt 12/19 tiêu chí xã nông thôn mới nâng cao và có 20 sản phẩm OCOP (2 sản phẩm 4 sao, 18 sản phẩm 3 sao).

Báo Thanh Hóa (12/2025) cho biết năm 2025 xã tích tụ 32 ha đất cho sản xuất quy mô lớn, khoảng 5,5 ha ứng dụng công nghệ cao. Công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp phát triển ở các nhóm ngành may mặc, gia công đồ chơi, thủ công mỹ nghệ: Công ty Giày Kim An (thôn 3) với vốn đầu tư khoảng 200 tỷ đồng, sử dụng gần 500 lao động; Công ty Seava Vina sử dụng khoảng 300 lao động. Đến tháng 12/2025, thu nhập bình quân đầu người đạt 78,1 triệu đồng/năm.

Theo định hướng nhiệm kỳ 2025 – 2030 (Báo Thanh Hóa, 8/2025), xã đặt mục tiêu tăng trưởng bình quân từ 13,5%/năm, thu nhập bình quân 110 triệu đồng/người vào năm 2030, đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao trước năm 2030, hướng tới đô thị văn minh, hiện đại — một trong những xã trung tâm kinh tế – xã hội khu vực phía bắc tỉnh.

Xem thêm: Tra cứu địa danh trước – sau sáp nhập · Bản đồ 6 xã mới · Xã Tân Tiến · Xã Nga Thắng

Nguồn tham khảo

• Báo Chính phủ — Toàn văn Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15 sắp xếp các ĐVHC cấp xã của tỉnh Thanh Hóa năm 2025 (20/6/2025)
• HĐND tỉnh Thanh Hóa — Nghị quyết 646/NQ-HĐND về đề án sắp xếp ĐVHC cấp xã (25/4/2025)
• HĐND tỉnh Thanh Hóa — Nghị quyết 648/NQ-HĐND về tên gọi các ĐVHC cấp xã mới (28/4/2025)
• Báo Chính phủ — Thanh Hóa: Chi tiết phương án sắp xếp, dự kiến tên gọi, nơi đặt trụ sở ĐVHC cấp xã mới (22/4/2025)
• Tuổi Trẻ — Tên gọi, địa chỉ trụ sở mới của 166 xã, phường tỉnh Thanh Hóa từ 1-7-2025 (25/6/2025)
• Cổng TTĐT xã Nga Sơn — Lịch sử hình thành xã Nga Bạch (6/8/2019)
• Cổng TTĐT xã Nga Sơn — Lịch sử hình thành xã Nga Thủy (15/1/2024)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Giới thiệu khái quát về xã Nga Trường (17/5/2023) — phần lịch sử huyện Nga Sơn
• Báo Thanh Hóa — Nga Sơn khẳng định vị thế xã trung tâm, động lực phát triển của khu vực (15/8/2025)
• Báo Thanh Hóa — Nga Sơn xây dựng xã NTM nâng cao, hướng đến đô thị văn minh (18/12/2025)
• Báo Thanh Hóa — Xã Nga Sơn công bố Nghị quyết sắp xếp, sáp nhập thôn và kiện toàn tổ chức chi bộ Đảng (29/6/2026)
• Wikipedia — Nga Sơn (huyện) (mốc lập thị trấn năm 1988; ghi chú năm tách xã)