Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng,
Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông.

— Tố Hữu, Việt Bắc (1954)

Khi nhà thơ Tố Hữu chọn bốn sản vật tiêu biểu của đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, chiếu Nga Sơn đứng ở vị trí đầu tiên. Với người Nga Sơn, cây cói và manh chiếu không chỉ là sinh kế — đó là căn cước của quê hương.

Cây cói trên đất bãi bồi

Nga Sơn là vùng đất bồi ven biển, nơi nước lợ giao hòa giữa sông và biển — điều kiện lý tưởng cho cây cói: thân dài, óng, dai và bền hiếm có. Các xã ven biển như Nga Tân, Nga Thủy, Nga Tiến, Nga Thái, Nga Liên, Nga Điền (tên gọi trước sáp nhập) bao đời nay là những cánh đồng cói mênh mông chạy dài ra phía biển.

Người Nga Sơn có câu: cói Nga Sơn "nhỏ sợi, dai bền, trắng óng" — chiếu dệt ra mịn mặt, nằm mát về hè, đầm ấm về đông, dùng cả chục năm không sờn.

Sản vật tiến vua

Tương truyền chiếu cói Nga Sơn — đặc biệt là loại chiếu cải hoa dệt công phu — từng là sản vật tiến vua dưới thời phong kiến. Chiếc chiếu hoa Nga Sơn theo chân những gánh hàng xuôi ngược khắp Bắc Kỳ, Trung Kỳ, trở thành thương hiệu được nhắc đến trong ca dao, tục ngữ của nhiều vùng miền.

Nghề dệt chiếu đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng của đôi ba người: người dập go, người luồn cói, canh sợi đay cho đều tay. Tiếng go dệt lạch cạch từng là âm thanh quen thuộc của mọi làng quê Nga Sơn.

Nghề cói hôm nay

Trải qua thăng trầm — có thời điểm cây cói mất giá, đồng cói bị thu hẹp — nghề cói Nga Sơn vẫn bền bỉ sống. Ngày nay, bên cạnh chiếu truyền thống, người Nga Sơn còn làm ra hàng trăm mặt hàng thủ công mỹ nghệ từ cói: thảm, giỏ, túi, hộp, đồ trang trí… xuất khẩu đi nhiều nước trên thế giới.

Những cánh đồng cói xanh ngút ngát phía biển — nay thuộc địa bàn các xã mới Tân Tiến, Nga Sơn, Hồ Vương, Nga An — vẫn tiếp tục câu chuyện mà cha ông đã bắt đầu từ hàng trăm năm trước: lấy sức người biến bãi bồi thành sản vật lừng danh.

Xem thêm: Cói Nga Sơn thời hội nhập — hàng mỹ nghệ & OCOP xuất khẩu

Ảnh minh họa: Nghề dệt chiếu cói truyền thống ở Việt Nam — tác giả Hong Xuan, Wikimedia Commons, giấy phép CC BY 3.0.