Nghề chiếu cói Nga Sơn — lịch sử, cách làm chiếu và vùng cói xứ Thanh

Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng,
Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông.

— Tố Hữu, Việt Bắc (1954)

Trong bài thơ Việt Bắc, khi kể những sản vật nổi tiếng của miền xuôi, Tố Hữu nhắc chiếu Nga Sơn đầu tiên. Câu thơ quen đến mức nhiều người, nhiều báo gọi nó là ca dao. Với người Nga Sơn, cây cói và manh chiếu không chỉ là sinh kế mà còn là niềm tự hào của cả vùng đất bãi bồi ven biển Thanh Hóa.

Bài này kể lại nghề chiếu cói Nga Sơn: cói mọc ở đâu, người ta cắt, chẻ, phơi, dệt ra sao, các loại chiếu, thời hoàng kim chiếu đi Đông Âu, văn bằng chỉ dẫn địa lý năm 2011 và những khung dệt còn lại hôm nay. Phần cói mỹ nghệ, OCOP và xuất khẩu được viết riêng ở bài Cói Nga Sơn thời hội nhập.

Cây cói trên đất bãi bồi

Nga Sơn là vùng đất bồi lấn biển, nhiều bãi triều nước lợ. Báo Tuổi Trẻ Cuối tuần (2012) viết rằng trước đây cói mọc hoang dại trên các bãi bồi, về sau mới được trồng thành ruộng ở vùng nước mặn. Theo Bộ Công Thương và Báo Công giáo và Dân tộc, ở 8 xã nằm dọc bờ biển, ngoài sú vẹt thì cói gần như là loại cây duy nhất hợp đất.

Các xã trồng nhiều cói được báo chí nhắc đến (tên trước sắp xếp năm 2025):

Wikipedia ghi những năm 1980 chỉ có Nga Thủy, Nga Tân, Nga Thanh, Nga Liên, Nga Tiến làm nghề trồng cói, dệt chiếu; về sau cả Ba Đình, Nga Thạch cũng trồng. Bà Nguyễn Thị Thành ở thôn Đô Lương, xã Nga Thủy kể với Báo Người Lao Động rằng Nga Thủy từng là xã trồng cói nhiều nhất nhì huyện, gần như nhà nào cũng có vài người dệt chiếu.

Cói Nga Sơn được tả là sợi nhỏ, dai, óng mượt; khi tươi thân xanh bóng, phơi khô thì trắng đẹp (Bộ Công Thương, Báo Lạng Sơn). Điều làm nên tiếng là cây cói dài: khi đưa tin về chỉ dẫn địa lý, Báo Lạng Sơn nhấn mạnh loại cói dài trên 1,45 m chuyên để dệt chiếu, ít nơi trồng được.

Một năm hai vụ cói

Báo Tin tức (TTXVN, 2021) và Dân Việt (2025) đều ghi cói Nga Sơn có hai vụ: vụ chiêm thu hoạch tháng 6–7, vụ mùa thu hoạch tháng 10–11. Tuổi Trẻ Cuối tuần (2012) lại viết hai mùa thu hoạch kéo dài “từ tháng 3 đến tháng 8 và tháng 8 đến tháng 3 năm sau”. Wikipedia mô tả mùa cắt chính vào hè, tháng 6 đến tháng 9, khi cói cao khoảng 1,7–1,8 m.

Mùa thu hoạch trùng những ngày nắng nóng nhất. Bà Vũ Thị Thuần (xã Nga Thanh) kể người dân ra đồng từ 3–4 giờ sáng để tránh nắng; khi nắng lên thì căng tấm vải giữa đồng làm chỗ trú; khoảng 4 người mới cắt xong một sào trong một ngày (Dân Việt). Có hôm người ta dậy từ 2 giờ sáng (Báo Tin tức).

Cói được cắt bằng liềm chuyên dụng — Wikipedia tả loại liềm hình số 7, rèn bằng thép tốt. Vừa cắt vừa giũ sạch cỏ rác, sợi chết khô, rồi phân loại theo độ dài. Wikipedia chia ba loại: dài nhất khoảng 1,75 m để dệt chiếu đôi 1,6 m và 1,5 m; loại trung bình khoảng 1,5 m; loại ngắn dệt chiếu đơn. Cói chết gọi là “bổi”, dùng đun nấu, lợp nhà.

Năm 2021, anh Mai Văn Học (xã Nga Thanh) cho biết 2 sào cói nhà anh đạt trên 4 tạ/sào, bán được 7–8 triệu đồng/sào; cói loại 1 khi ấy giá 19.000 đồng/kg, loại 2 khoảng 16.000–17.000 đồng/kg (Báo Tin tức). Sau mỗi vụ, người trồng làm cỏ, bón phân để cói mọc lại cho vụ sau.

Chẻ cói, phơi cói

Cắt xong phải chẻ ngay. Báo Tin tức và Dân Việt đều nhấn mạnh đây là công đoạn quan trọng: nếu để cói héo sẽ rất khó chẻ. Trước khi chẻ, cói được nhặt sạch bông, chặt gọn gốc ngọn. Mỗi cây chẻ làm hai mảnh, bằng tay hoặc bằng máy — Wikipedia tả loại máy gồm hai trụ gỗ tròn, ở giữa có lưỡi dao sắt.

Cói chẻ xong được phơi ngay trên ruộng vừa gặt, trên mặt đê hoặc dọc hai bên đường, xếp thẳng hàng hoặc theo hình rẻ quạt. Về thời gian phơi, mỗi nguồn nói một khác:

• Gặp nắng gắt mùa hè, chỉ cần phơi từ sáng đến chiều là cói khô và lên màu đẹp (Báo Tin tức, Dân Việt).
• Tuổi Trẻ Cuối tuần viết cói chẻ xong phơi khô khoảng bốn nắng là dệt được chiếu.
• Wikipedia mô tả cói một nắng gọi là “ưởn”, được đánh đống, che bổi; sau ba nắng có màu trắng xanh thì bó lại, gọi là “gù”.

Mùa cói cũng là mùa mưa, nên người làm cói phải canh trời; cói ngấm nước mưa sẽ xấu và mất giá. Cói khô được bán cho đại lý hoặc giữ lại dệt chiếu; những sợi kém hơn đem xe sợi.

Dệt chiếu: hai người một khung

Hết mùa thu hoạch, người vùng cói ở nhà dệt chiếu, nhiều nhà dệt cho đến vụ sau. Khung dệt gồm những sợi đay căng song song, cách nhau khoảng 1 cm, luồn qua lỗ của chiếc go (Wikipedia). Ở xóm 5, xã Nga Liên, ông Vũ Văn Chiến gọi chiếc go là “khổ” và hàng sợi đay là “khung trân” (Báo Công giáo và Dân tộc, 2023).

Mỗi khung cần hai người. Một người nâng go, lúc ngửa lúc úp để hàng sợi đay mở thành khe; người kia dùng cây văng bằng tre, nứa luồn từng sợi cói qua khe, rồi go dập xuống cho chặt. Bà Bùi Thị Luyến, vợ ông Chiến, chia bó cói làm hai, một nửa đầu ngọn một nửa đầu gốc, luồn xen kẽ cho mặt chiếu đều và mịn. Tiếng go “thình thịch”, tiếng văng “lạch cạch” từng là âm thanh quen của các làng cói.

Theo Wikipedia, hai người dệt một lá chiếu trơn mất khoảng 3–4 giờ; chiếu cải hoa phải nhuộm cói bằng phẩm màu và mất cả ngày mới xong một lá. Chiếu trơn màu trắng thường được in hoa văn rồi hấp cho chín màu — Tuổi Trẻ Cuối tuần ghi nhận cơ sở in chiếu Hồng Cẩm ở xã Nga Thanh (nay thuộc xã Nga Sơn) làm công việc này. Dệt xong, đầu sợi đay được ghim lại để cói không bung khi dùng.

Các loại chiếu được nhắc đến: chiếu cải, chiếu đậu, chiếu kẻ sọc; chiếu đơn khổ khoảng 0,8–1,2 m, chiếu đôi 1,5–1,6 m; chiếu lẫy, chiếu hoa dùng ba màu đỏ, xanh, vàng cùng màu trắng tự nhiên của cói (Báo Công giáo và Dân tộc). Bộ Công Thương còn kể các sản phẩm mới như chiếu du lịch gấp hai, gấp ba, gấp bốn.

Sản vật tiến vua và thời chiếu đi Đông Âu

Về gốc tích nghề, các nguồn chủ yếu dựa vào lời kể. Bộ Công Thương, Báo Người Lao Động và Báo Công giáo và Dân tộc cùng ghi: theo lời các cụ, chiếu cói Nga Sơn cùng chiếu Kim Sơn (Ninh Bình) từng là vật cống tiến triều đình, được vua chúa, quý tộc ưa dùng. Bộ Công Thương và Sở VHTTDL Thanh Hóa viết nghề đã trải qua hơn 150 năm. Báo Dân Việt (2025) còn viết nghề bắt nguồn từ thời vua Đinh Tiên Hoàng — chúng tôi chưa tìm thấy tư liệu nào chứng minh điều này.

Thời hiện đại thì có ghi chép rõ hơn:

• Từ những năm 1965, chiếu đậu, chiếu hoa cùng các mặt hàng cói Nga Sơn đã đi khắp đất nước và ra nước ngoài, chủ yếu sang Đông Âu (Bộ Công Thương).
• Bà Trần Thị Việt, giám đốc Công ty TNHH Việt Trang, kể với Báo Người Lao Động rằng sau ngày độc lập, nghề dệt chiếu phát triển mạnh để xuất sang Liên Xô và Đông Âu; đến khoảng năm 1989 thị trường này mất, chiếu không bán được, nhiều gia đình lao đao, nợ nần, phải bỏ xứ đi làm ăn.
• Báo Thanh Hóa (2024) ghi từ năm 1991 trở về trước, cói Nga Sơn xuất sang Liên Xô và một số nước Đông Âu nhưng chỉ dừng ở chiếu cói dệt số lượng lớn. Bà Việt nhớ lại khi ấy xuất khẩu chủ yếu nhờ “ngoại giao”, có sự can thiệp của nhà nước hai bên; mất thị trường truyền thống là cả doanh nghiệp, người dệt lẫn người trồng cói cùng điêu đứng.

Chỉ dẫn địa lý “Nga Sơn” cho cói (2011)

Ngày 13/10/2011, Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý số 00028, tên “Nga Sơn”, cho sản phẩm cói; chủ thể quản lý là UBND huyện Nga Sơn (danh sách chỉ dẫn địa lý của Cục Sở hữu trí tuệ). Theo Báo Lạng Sơn đưa tin cùng năm:

• Khu vực địa lý được bảo hộ gồm các xã Nga Liên, Nga Tân, Nga Thủy và Nga Thanh.
• Sản lượng cói Nga Sơn chiếm khoảng 30% cả nước; cói trồng ở 8 xã với trên 1.400 ha, sản lượng 23.000–24.000 tấn/năm; giá trị sản xuất tiểu thủ công nghiệp từ cói đạt 180 đến trên 200 tỷ đồng.
• Toàn huyện có 3 công ty và 10 xí nghiệp, hợp tác xã chuyên về cói; khoảng 35% số hộ chuyên sản xuất sản phẩm từ cói.
• Khi ấy Thanh Hóa mới có hai chỉ dẫn địa lý: mắm tôm “Hậu Lộc” và cói “Nga Sơn”.

Năm 2012, Tuổi Trẻ Cuối tuần viết khoảng 1/3 gia đình ở Nga Sơn còn duy trì nghề làm chiếu. Chiếu bán ở chợ khoảng 300.000–400.000 đồng/đôi; chiếu đặt cho giường cưới, lễ làng loại 1,5 m giá 550.000–650.000 đồng/đôi, loại 1,6 m 1,8–2 triệu đồng/đôi. Vợ chồng anh Vũ Trọng Hảo (xóm 8, xã Nga Tiến) mỗi tháng dệt tay khoảng 25 lá chiếu đặt hàng, mỗi năm trữ 3–5 tấn cói.

Nghề chiếu hôm nay: đồng cói thu hẹp, khung dệt thưa dần

Từ đầu những năm 2010, diện tích cói giảm mạnh. Số liệu Báo Người Lao Động dẫn từ huyện (12/2023):

Tháng 5/2025, Dân Việt dẫn con số dự kiến khoảng 700 ha cho năm 2025, còn SGGP dẫn Phòng Nông nghiệp huyện cho biết toàn huyện hiện có khoảng 700 ha cói. Huyện chủ trương diện tích giảm nhưng thâm canh để tăng giá trị; năm 2023 còn ban hành chính sách hỗ trợ 40 triệu đồng/ha để cải tạo, hạ thấp mặt bằng ruộng cói bỏ hoang (Người Lao Động). Từ trước đó, Sở VHTTDL Thanh Hóa (2019) đã ghi nhận một số vùng cói kém hiệu quả chuyển sang trồng lúa, nuôi trồng thủy sản.

Khung dệt thì thưa đi nhanh hơn. Ở xóm 7, xóm 8 xã Nga Liên, Báo Công giáo và Dân tộc (2023) chỉ còn gặp vài ba hộ dệt chiếu: thu nhập chỉ khoảng 20–30% giá mỗi lá, một ngày dệt được 2–4 lá, bán 100.000–300.000 đồng; chiếu dệt máy và chiếu nhựa nhập khẩu rẻ chỉ bằng khoảng 1/3. Ở Nga Thủy, bà Nguyễn Thị Thành nói chiếu trúc, chiếu nhựa rẻ hơn chiếu cói tới 10 lần (Người Lao Động). Phó trưởng phòng Nông nghiệp huyện Nguyễn Thị Hương cho biết nghề dệt chiếu truyền thống đã không còn chỗ đứng; phần lớn cói nay dùng làm hàng thủ công mỹ nghệ và cói chẻ xuất khẩu.

Cây cói vì thế vẫn xanh trên đồng, nhưng câu chuyện đã chuyển sang những chiếc giỏ, tấm thảm, túi xách đi khắp thế giới — xem tiếp ở bài Cói Nga Sơn thời hội nhập.

Xem thêm: Cói mỹ nghệ & OCOP Nga Sơn · Cửa Thần Phù · Dưa hấu Mai An Tiêm · Tra cứu địa danh

Nguồn tham khảo

• Thi viện — Việt Bắc (Tố Hữu)
• Người Lao Động — Thăng trầm chiếu cói Nga Sơn (24/12/2023)
• Tuổi Trẻ Cuối tuần — Chiếu cói Nga Sơn (22/3/2012)
• Báo Tin tức (TTXVN) — Rộn ràng mùa thu hoạch ở “thủ phủ” cói xứ Thanh (29/6/2021)
• Dân Việt — Nông dân mướt mồ hôi trên cánh đồng làm ra thứ để dệt loại chiếu nức tiếng xứ Thanh (17/5/2025)
• SGGP — Phơi mình trên đồng cói (26/5/2025)
• Công giáo và Dân tộc — Một thời chiếu cói Nga Sơn... (8/11/2023)
• Bộ Công Thương — Chiếu cói Nga Sơn – sản phẩm nổi tiếng của vùng đất ven biển Thanh Hóa (1/9/2022)
• Sở VHTTDL Thanh Hóa — Chiếu Nga Sơn – món quà độc đáo hấp dẫn du khách (4/6/2019)
• Báo Lạng Sơn — Sản phẩm cói Nga Sơn, Thanh Hóa được bảo hộ chỉ dẫn địa lý (22/11/2011)
• Cục Sở hữu trí tuệ — Danh sách các chỉ dẫn địa lý được bảo hộ tại Việt Nam
• Báo Thanh Hóa — Khi cói xuất ngoại (15/9/2024)
• Wikipedia — Chiếu Nga Sơn (chỉ dùng đối chiếu)