Nhắc đến Nga Sơn trong chính sử cận đại, không thể không nhắc đến khởi nghĩa Ba Đình — một trong những cuộc khởi nghĩa lớn nhất của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX.

Căn cứ giữa đồng chiêm trũng

Căn cứ Ba Đình được xây dựng trên địa bàn ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ, Mỹ Khê (thuộc xã Ba Đình, huyện Nga Sơn sau này). Mỗi làng có một ngôi đình, đứng ở đình làng này có thể nhìn thấy đình của hai làng kia — tên gọi Ba Đình ra đời từ đó.

Địa thế nơi đây hiểm trở một cách tự nhiên: ba làng nằm giữa vùng đồng chiêm trũng mênh mông nước, mùa mưa chỉ có thể tiếp cận bằng thuyền. Nghĩa quân đắp lũy đất, trồng tre gai, đặt trạm gác, biến ba làng thành một pháo đài giữa đồng nước.

Những người dựng cờ

Lãnh đạo cuộc khởi nghĩa là các văn thân, võ tướng hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi:

• Phạm Bành — quan án sát trí sĩ, người huyện Hậu Lộc, Thanh Hóa;
• Đinh Công Tráng — võ tướng quê Hà Nam, linh hồn quân sự của căn cứ;
• Hoàng Bật Đạt — cùng nhiều văn thân, thủ lĩnh nghĩa quân các vùng lân cận.

Nghĩa quân quy tụ hàng nghìn người, kiểm soát vùng rộng lớn, chặn đánh các đoàn vận tải và đồn bốt Pháp trên tuyến đường thiên lý Bắc – Nam.

Cuộc vây hãm mùa đông 1886–1887

Cuối năm 1886, quân Pháp mở cuộc tấn công lớn vào Ba Đình nhưng thất bại trước hệ thống phòng thủ của nghĩa quân. Sang tháng 1 năm 1887, Pháp huy động lực lượng lớn với đại bác yểm trợ, vây chặt căn cứ nhiều tuần liền, tháo nước, phóng hỏa lũy tre.

Đêm 20 rạng 21 tháng 1 năm 1887, nghĩa quân mở đường máu rút khỏi căn cứ về Mã Cao (Yên Định) tiếp tục chiến đấu. Căn cứ Ba Đình thất thủ, các thủ lĩnh người hy sinh, người tuẫn tiết, nhưng tinh thần Ba Đình thì còn mãi.

Năm 1945, khi chọn tên cho quảng trường nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, tên Ba Đình đã được chọn — để tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa kiên cường trên đất Nga Sơn.

Dấu tích hôm nay

Khu di tích căn cứ Ba Đình ngày nay thuộc địa bàn xã Ba Đình — tên xã được giữ lại qua cả đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, như một sự ghi nhận với lịch sử. Nơi đây còn đền thờ, bia tưởng niệm các thủ lĩnh và nghĩa quân Ba Đình.

Ảnh: Nghĩa quân Ba Đình bị bắt (khoảng 1887) — ảnh tư liệu thời Pháp, Wikimedia Commons (miền công cộng).