Xã Ba Đình (Nga Sơn): gồm xã nào, căn cứ Ba Đình, động Từ Thức

Xã Ba Đình là xã ở phía tây bắc vùng Nga Sơn (Thanh Hóa), thành lập theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 và hoạt động từ 01/7/2025 trên cơ sở bốn xã Nga Vịnh, Nga Trường, Nga Thiện và Ba Đình cũ. Phía bắc xã là dãy núi đá vôi Tam Điệp, ranh giới với tỉnh Ninh Bình.

Xã giữ tên Ba Đình — cái tên gắn với cuộc khởi nghĩa Ba Đình 1886 – 1887 trong phong trào Cần Vương, cũng là tên quảng trường Ba Đình ở Hà Nội. Trên địa bàn còn có động Từ Thức, động Bạch Á, núi chữ Thần, đền Lê Thị Hoa và nhiều làng cổ với nghè, lễ hội riêng. Bài viết tổng hợp vị trí, quy mô, lịch sử, di tích và đời sống của xã Ba Đình Nga Sơn.

Vị trí, diện tích, dân số

Trong đề án sắp xếp đơn vị hành chính tỉnh Thanh Hóa (Nghị quyết 646/NQ-HĐND ngày 25/4/2025), xã này mang tên tạm "xã Nga Sơn 6"; Nghị quyết 648/NQ-HĐND (28/4/2025) đổi thành xã Ba Đình. Theo đề án:

• Diện tích tự nhiên: 27,22 km²;
• Quy mô dân số: 20.696 người (mật độ khoảng 760 người/km²) — ít dân nhất trong 6 xã;
• Giáp ranh: các xã Nga Sơn, Nga Thắng, Hồ Vương, Nga An, phường Bỉm Sơn, xã Lĩnh Toại và tỉnh Ninh Bình — xã có nhiều đơn vị giáp ranh nhất trong sáu xã.

Theo cổng thông tin xã (8/2025), Đảng bộ xã Ba Đình có 1.175 đảng viên sinh hoạt ở 41 tổ chức cơ sở đảng. Nghị quyết 1686 không ghi diện tích, dân số; số liệu trên là của đề án.

Trụ sở: phương án sắp xếp tháng 4/2025 đặt trụ sở xã Ba Đình tại trụ sở xã Nga Trường cũ; chân trang cổng thông tin điện tử của xã ghi thôn Đông Kinh — một thôn của Nga Trường cũ, nên hai thông tin khớp nhau. Theo Wikipedia, xã có 21 thôn.

Các xã cũ hợp thành

Ba Đình cũ, theo cổng thông tin xã, là vùng đồng chiêm trũng cách huyện lỵ Nga Sơn 5 km về phía tây bắc, phía đông giáp Nga Văn, phía tây giáp Hà Trung, phía nam giáp Nga Thắng, phía bắc giáp Nga Vịnh; rộng 660,81 ha với 5.550 nhân khẩu, có tỉnh lộ nối quốc lộ 10 đi Bỉm Sơn chạy qua 3,5 km. Xã đạt chuẩn nông thôn mới năm 2018, gồm 6 thôn: Điền Hộ, Thượng Thọ, Mậu Thịnh, Mỹ Khê, Chiến Thắng, Mỹ Thành.

Nga Thiện ở phía bắc huyện, cách trung tâm 4,5 km, rộng 1.102,47 ha — lớn nhất trong bốn xã cũ, trong đó 360,3 ha đất chưa sử dụng; năm 2022 có 1.292 hộ, 5.033 nhân khẩu ở 6 thôn. Phía bắc giáp huyện Yên Mô (Ninh Bình), phía tây giáp xã Hà Vinh (Hà Trung). Đất chia ba vùng: màu, lúa và cói (khu Hoàng Cương).

Nga Trường ở phía tây bắc huyện, cách trung tâm khoảng 3 km, rộng 476,34 ha (2021), có 1.238 hộ, 4.789 nhân khẩu; phía tây bắc có sông Hoạt chảy qua, bên kia sông là Hà Vinh. Xã có tỉnh lộ 527B, đường Tam Linh – Từ Thức và chợ Viềng (chợ Hoàng).

Lịch sử tên gọi

Theo lịch sử Đảng bộ xã Nga Trường (đăng trên cổng thông tin xã Ba Đình), các làng Nga Trường, Nga Thiện xưa thuộc tổng Cao Vịnh, chia hai vùng: Đồng Chiêm (Đại Thọ, Phúc Tinh, Phú Quý, Ngọc Khê, Tuân Đạo, Nghi Vịnh, Thượng Thọ…) và Đồng Màu (Đông Kinh, Hợp Long, Ngũ Kiên, Trung Điền, Mỹ Thịnh, Trị Nội, Hoàng Cương, Đạo Đức, Mật Kỳ).

• Tháng 4/1946: bỏ cấp tổng, lập các xã nhỏ — Mật Kỳ, Hợp Long, Đông Kinh thành xã Ích Vịnh; Trung Điền, Ngũ Kiên, Mỹ Thịnh thành xã Yên Nội; Trị Nội, Đạo Đức, Hoàng Cương thành xã Tri Thiện.
• 1947: ba xã nhập thành xã Duyên Trường ("gắn bó, trường tồn").
• Tháng 6/1956: sau cải cách ruộng đất, các xã trong huyện được đặt tên có chữ "Nga" đứng đầu — trừ xã Ba Đình; Duyên Trường tách thành Nga Trường và Nga Thiện.
• 2018: theo Nghị quyết 106/NQ-HĐND của HĐND tỉnh, Nga Trường còn 5 thôn: Mật Kỳ, Hợp Long 1, Hợp Long 2, Trung Điền, Đông Kinh.
• 01/7/2025: bốn xã hợp thành xã Ba Đình mới.

Việc xã Ba Đình là xã duy nhất của Nga Sơn không đổi sang tên "Nga…" từ năm 1956, rồi tên này được chọn cho cả xã mới năm 2025, cho thấy vị trí đặc biệt của địa danh gắn với cuộc khởi nghĩa.

Căn cứ khởi nghĩa Ba Đình

Căn cứ khởi nghĩa Ba Đình (1886 – 1887) được dựng trên ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ, Mỹ Khê của xã Ba Đình cũ, do Phạm Bành, Đinh Công Tráng, Hoàng Bật Đạt cùng nhiều văn thân lãnh đạo. Theo cổng thông tin xã, nghĩa quân giữ vững trận địa suốt 32 ngày đêm bằng vũ khí thô sơ; bài Khởi nghĩa Ba Đình đối chiếu thêm các nguồn ghi khoảng 34 ngày đêm. Chiến khu Ba Đình là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Theo cổng thông tin xã (10/2026), Dự án bảo tồn, tôn tạo di tích Khu căn cứ khởi nghĩa Ba Đình — hạng mục Đền thờ các thủ lĩnh và nghĩa quân — được phê duyệt tại Quyết định 2319/QĐ-UBND ngày 30/6/2022, điều chỉnh tại Quyết định 4173/QĐ-UBND ngày 31/12/2025, tổng mức đầu tư 95,5 tỷ đồng, gồm 14 hạng mục chính: nhà Tiền bái, Hậu cung, tượng thờ Đinh Công Tráng, phù điêu, Tả vu, Hữu vu, Nghi môn nội, súng thần công, hào lũy… Công trình khởi công ngày 28/11/2023 và đến 15/6/2026 đã hoàn thành.

Ngày 3/10/2026, chủ đầu tư họp lấy ý kiến các nhà khoa học (có PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ, nguyên Phó Viện trưởng Viện Sử học) về nhân vật được thờ, cách bài trí và nội dung trưng bày, chuẩn bị cho Lễ kỷ niệm 140 năm Khởi nghĩa Ba Đình (1886 – 2026) quy mô cấp tỉnh vào tháng 11/2026.

Danh thắng vùng Nga Thiện

Vùng núi đá Nga Thiện cũ là nơi tập trung nhiều danh thắng nổi tiếng nhất Nga Sơn, mỗi nơi có bài riêng trên trang:

• Động Từ Thức (động Bích Đào) — di tích danh thắng cấp quốc gia (1992), gắn với sự tích Từ Thức gặp tiên;
• Động Bạch Á (động Bạch Nha) dưới núi Tri Thiện, có chùa trong hang và bia khắc thơ;
• Núi chữ Thần (núi Thạch Bi) bên sông Hoạt, có chữ "Thần" khổng lồ khắc trên vách đá;
• Đền Lê Thị Hoa — thờ nữ tướng thời Hai Bà Trưng, gắn với hai thôn An Nội, Ngũ Kiên;
• Đồi Hồ, bến Tín bên sông Hoạt — điểm đầu của đường Hồ Vương trong truyền thuyết về nhà Hồ (xem Hồ Quý Ly và Nga Sơn, xã Hồ Vương).

Xã đang triển khai dự án hạ tầng khu dân cư mới dọc tuyến đường đi động Từ Thức (Nga Thiện cũ); theo cổng thông tin xã (1/10/2026), UBND xã đã họp đôn đốc các nhà thầu vì tiến độ các hạng mục điện, nước còn chậm.

Làng cổ, nghè và lễ hội Nga Trường

Theo lịch sử Đảng bộ xã Nga Trường, ba làng Đông Kinh, Hợp Long, Mật Kỳ có chung nguồn gốc, gọi chung là làng Viềng (khu Ích Vịnh). Tương truyền cuối Lý đầu Trần, anh em Đoàn Thượng — trung thần nhà Lý chống nhà Trần — chạy vào đây chiêu mộ dân; sau được nhà Trần phong thần, cấp ruộng đất, dân ba làng lập đền thờ.

• Nghè Đông Kinh (làng Đông Kinh, còn gọi Đông Kênh) thờ Đông Hải tôn thần Đoàn Thượng, dựa theo Thanh Hóa chư thần lục (1903) và Việt điện u linh; được UBND tỉnh xếp hạng di tích lịch sử năm 2021. Lễ Kỳ phúc ngày 13 – 14 tháng 2 âm lịch; ngày 14 – 15 tháng 2, ba làng luân phiên rước Thành hoàng về làng đăng cai mở hội chung; mồng 10 tháng Giêng có lễ Yến lão.
• Nghè Hợp Long thờ Đoàn Dương Tử (Đoàn Dưỡng Dục), lễ hội 13 – 17 tháng 2 âm lịch; đình Hợp Long là nơi tụ họp, hội lễ chung của ba làng. Làng có ông Lại Văn Diệm làm quan triều Nguyễn (tài liệu ghi khi Bộ Lại, khi Bộ Lễ).
• Nghè Tam Biểu (làng Mật Kỳ) — gọi vậy vì dân làng ba lần dâng biểu xin vua cho dựng lại nghè sau hỏa hoạn; làng còn chùa Mật (chùa Già). Hội ngày 15 tháng 2 âm lịch có thi vật, cờ tướng, kéo co, thi nấu cơm, tối hát Bội.
• Làng Trung Điền — tương truyền vùng Yên Nội là đất Hai Bà Trưng ban cho nữ tướng Lê Thị Hoa; bà giao khu giữa (Trung Điền) cho con trai thứ hai là Mai An khai khẩn. Làng có nghè Lõi, lễ hội khoảng 27 – 29 tháng 3 âm lịch; nổi tiếng với khoai lim vỏ tím và món cà ghém.

Kinh tế – đời sống

Theo báo cáo sơ kết 9 tháng năm 2026 của Đảng ủy xã: vụ Chiêm Xuân gieo trồng 1.078,13 ha, sản lượng lương thực 6.193,17 tấn; vụ Mùa cấy 238/240 ha; diện tích sản xuất nông nghiệp tập trung 30,6 ha; tổng thu ngân sách xã 183.698 triệu đồng. Xã đã sắp xếp 11 cơ sở giáo dục công lập thành 3 trường, giải quyết việc làm cho hơn 200 lao động (40 người đi làm việc ở nước ngoài) và triển khai 100% dịch vụ công trực tuyến.

Vụ Đông là thế mạnh của vùng đất màu: vụ 2025 – 2026 xã gieo trồng 176,9 ha, có dưa chuột Nhật và khoai tây sản xuất theo liên kết. Kế hoạch vụ Đông 2026 – 2027 là 180 ha — ngô 20 ha, lạc 25 ha, hành tỏi 65 ha, khoai tây 25 ha, khoai lang 5 ha, thuốc lào 3 ha, dưa vàng nhà màng 1,6 ha, rau các loại 37 ha — với 4 hợp tác xã tham gia.

Ngày 29/9/2026, xã khởi công Dự án hạ tầng khu dân cư trung tâm hành chính xã Ba Đình (giai đoạn 1) tại thôn Mậu Thịnh, theo quy hoạch chi tiết 1/500 phê duyệt tại Quyết định 1333/QĐ-UBND ngày 26/12/2024 của UBND huyện Nga Sơn; thời gian thực hiện 2026 – 2028.

Xem thêm: Khởi nghĩa Ba Đình · Đinh Công Tráng · Động Từ Thức · Lê Thị Hoa · Xã Nga Thắng · Tra cứu địa danh

Nguồn tham khảo

• Báo Chính phủ — Toàn văn Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15 sắp xếp các ĐVHC cấp xã của tỉnh Thanh Hóa năm 2025 (20/6/2025)
• HĐND tỉnh Thanh Hóa — Nghị quyết 646/NQ-HĐND về đề án sắp xếp ĐVHC cấp xã (25/4/2025)
• HĐND tỉnh Thanh Hóa — Nghị quyết 648/NQ-HĐND về tên gọi các ĐVHC cấp xã mới (28/4/2025)
• Báo Chính phủ — Thanh Hóa: Chi tiết phương án sắp xếp, dự kiến tên gọi, nơi đặt trụ sở ĐVHC cấp xã mới (22/4/2025)
• Tuổi Trẻ — Tên gọi, địa chỉ trụ sở mới của 166 xã, phường tỉnh Thanh Hóa từ 1-7-2025 (25/6/2025)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Bài tuyên truyền Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Ba Đình lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 – 2030 (14/8/2025)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Vị trí địa lý xã Ba Đình (cũ)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Tổng quan xã Nga Thiện (28/12/2022)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Giới thiệu khái quát về xã Nga Trường (17/5/2023)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Làng Đông Kinh xã Nga Trường (17/5/2023)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Làng Hợp Long 1 và Hợp Long 2 xã Nga Trường (17/5/2023)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Làng Mật Kỳ xã Nga Trường (17/5/2023)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Làng Trung Điền xã Nga Trường
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Lấy ý kiến chuyên gia về phương án thờ tự, bài trí nội thất và nội dung trưng bày tại Khu căn cứ khởi nghĩa Ba Đình (5/10/2026)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Đảng ủy xã Ba Đình sơ kết nhiệm vụ 9 tháng, triển khai nhiệm vụ trọng tâm quý IV năm 2026 (30/9/2026)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Ba Đình triển khai sản xuất vụ Đông năm 2026 – 2027 (5/10/2026)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Khởi công Dự án hạ tầng khu dân cư trung tâm hành chính xã Ba Đình (29/9/2026)
• Cổng TTĐT xã Ba Đình — Xã Ba Đình làm việc, đẩy nhanh tiến độ thi công hạ tầng khu dân cư mới dọc tuyến đường đi động Từ Thức (1/10/2026)
• Wikipedia — Ba Đình (xã) (số thôn, thôn Nga Vịnh)