Đền Xuân Đài Nga Sơn — nơi thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo ở Nga Thủy

Đền Xuân Đài — tên đầy đủ là Đền Xuân Đài Đức Thánh Trần — ở thôn Hưng Đạo, trên đất xã Nga Thủy cũ, nay thuộc xã Nga Sơn, Thanh Hóa. Đền thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, vị anh hùng dân tộc được nhân dân tôn là Đức Thánh Trần. Mỗi năm vào ngày 20 tháng 8 âm lịch — ngày giỗ của ngài — người dân trong thôn, trong xã lại tề tựu về đền làm lễ dâng hương, đánh trống khai hội.

Tư liệu công bố về ngôi đền còn ít. Bài viết tập hợp những gì đã được xác minh về đền, về vùng đất Nga Thủy, và về dấu ấn của Trần Hưng Đạo trên đất Thanh Hóa — nơi ông từng đưa hai vua Trần đi qua cửa Thần Phù năm 1285.

Vị trí: thôn Hưng Đạo, Nga Thủy cũ

Theo Cổng TTĐT xã Nga Sơn, đền nằm ở thôn Hưng Đạo, xã Nga Sơn. Thôn Hưng Đạo vốn thuộc xã Nga Thủy của huyện Nga Sơn cũ. Ngày 16/6/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15, hợp thị trấn Nga Sơn với bốn xã Nga Yên, Nga Thanh, Nga Hiệp, Nga Thủy thành xã Nga Sơn mới; chính quyền mới hoạt động từ ngày 1/7/2025. Xã Nga Sơn mới có 21 thôn, trong đó có thôn Hưng Đạo (Wikipedia). Tra cứu tên xã cũ – xã mới đầy đủ tại Tra cứu địa danh.

Xã Nga Sơn mới trải ra tới vùng ven biển phía bắc cửa Lạch Sung, nơi sông Lèn đổ ra biển; phía nam giáp xã Vạn Lộc qua sông Lèn (Wikipedia).

Đền Xuân Đài qua tư liệu hiện có

Những điều đã được ghi nhận chính thức về đền (Cổng TTĐT xã Nga Sơn, 30/9/2026):

• Tên gọi: Đền Xuân Đài Đức Thánh Trần, đối tượng thờ là Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
• Đền được coi là di tích lịch sử của địa phương, do Tổ quản lý di tích lịch sử Đền Xuân Đài trông coi; tổ trưởng là trưởng thôn Hưng Đạo.
• Lễ dâng hương ngày giỗ Đức Thánh Trần được tổ chức tại đền, có sự tham gia của lãnh đạo xã, đại biểu, nhân dân địa phương và du khách thập phương.

Năm khởi dựng, kiến trúc, hiện vật hay sắc phong của đền hiện chưa tìm được trong nguồn công khai. Bài sẽ được bổ sung khi có tư liệu từ địa phương (lý lịch di tích, văn bia, sắc phong nếu có).

Hưng Đạo Đại Vương và tín ngưỡng Đức Thánh Trần

Trần Quốc Tuấn, tước Hưng Đạo Đại Vương, là người chỉ huy quân dân Đại Việt trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1287–1288). Ông mất năm 1300 — vì thế năm 2026 là năm kỷ niệm 726 năm ngày mất của ngài. Sau khi mất, ông được nhân dân nhiều nơi lập đền thờ và tôn sùng là Đức Thánh Trần (Wikipedia — Đền Kiếp Bạc).

Nơi thờ tiêu biểu nhất là đền Kiếp Bạc ở vùng Vạn Kiếp — nơi ông từng lập căn cứ, tích trữ lương thực, huấn luyện quân sĩ; đền có tên chữ là “Trần Hưng Đạo vương từ”, được dựng từ thế kỷ XIV, nay thuộc thành phố Hải Phòng (Wikipedia).

Dấu chân Trần Hưng Đạo trên đất Thanh

Theo sách Địa chí huyện Hà Trung (dẫn theo Báo Thanh Hóa), tháng 3 năm 1285, để bảo toàn lực lượng và tránh vòng vây của quân Nguyên Mông, Trần Hưng Đạo đã đưa hai vua Trần theo đường Thần Phù – sông Hoạt vào vùng Thổ Khối (Hà Trung) nương náu. Đến tháng 5 năm 1285, ông tiến quân ra Bắc, cùng các đạo quân khác làm nên các chiến thắng Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết. Vùng cửa Thần Phù xưa nay thuộc xã Nga An (Báo Thanh Hóa, 2026).

Trên đất Thanh Hóa hiện có nhiều nơi thờ ngài (Sở VH-TT-DL Thanh Hóa, 2026):

• Đền Trần ở làng Thổ Khối, xã Hoạt Giang — khu di tích lịch sử – văn hóa quốc gia, có lễ hội khai ấn ngày 14–15 tháng Giêng âm lịch.
• Đền thờ Đức Thánh Trần trên đường Lê Thị Hoa, phường Hạc Thành — di tích lịch sử văn hóa và cách mạng, nơi từng cất giấu vũ khí, in truyền đơn trước Cách mạng Tháng Tám.

Ngay ở Nga Sơn, ngoài đền Xuân Đài, chùa Hàn Sơn bên cửa Thần Phù cũng có ban thờ Hưng Đạo Đại vương ở bên trái chùa chính, với tượng Đức Thánh Trần cùng đỉnh đồng, kẻng đồng, lộc bình cổ và kiếm thờ (Báo Thanh Hóa, 2026; Sở VH-TT-DL, 2021).

Hiện chưa có tư liệu công bố cho biết vì sao và từ khi nào người Nga Thủy lập đền thờ Đức Thánh Trần; các mối liên hệ trên chỉ là bối cảnh lịch sử chung của vùng.

Lễ dâng hương ngày giỗ 20 tháng 8

Lễ chính ở đền Xuân Đài là lễ dâng hương ngày giỗ Đức Thánh Trần, 20 tháng 8 âm lịch. Theo Cổng TTĐT xã Nga Sơn, lễ kỷ niệm 726 năm ngày mất của ngài diễn ra sáng 30/9/2026 (tức 20/8 âm lịch) với trình tự:

1. Trưởng thôn Hưng Đạo, đồng thời là tổ trưởng Tổ quản lý di tích, phát biểu khai mạc, nêu ý nghĩa lễ dâng hương.
2. Bí thư Chi bộ thôn Hưng Đạo đọc diễn văn ôn lại thân thế, sự nghiệp, chiến công của Đức Thánh Trần và những truyền thuyết gắn với ngài.
3. Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Nga Sơn thực hiện nghi thức đánh trống khai hội.
4. Lãnh đạo xã, đại biểu, nhân dân và du khách dâng hương, dâng hoa tưởng niệm.

Theo bài viết, lễ dâng hương góp phần duy trì sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng gắn với di tích và giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ trong thôn, trong xã.

Xếp hạng, bảo tồn và kinh nghiệm tham quan

Đền Xuân Đài được địa phương quản lý như một di tích lịch sử thông qua Tổ quản lý di tích ở thôn Hưng Đạo. Cấp xếp hạng (tỉnh hay chưa xếp hạng) và năm xếp hạng chưa xác minh được qua nguồn công khai, nên bài không ghi.

Gợi ý khi đến thăm:

• Dịp đông vui nhất là ngày 20 tháng 8 âm lịch, khi có lễ dâng hương và đánh trống khai hội.
• Người quan tâm tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần có thể kết hợp thăm ban thờ Hưng Đạo Đại vương ở chùa Hàn Sơn (xã Nga An), nơi gắn với đường thủy Thần Phù năm 1285.
• Ở xã Nga Sơn còn có thể tìm hiểu nghề dệt chiếu cói truyền thống — xem Nghề chiếu cói Nga Sơn.

Xem thêm: Xã Nga Sơn · Chùa Hàn Sơn · Cửa Thần Phù · Nghề chiếu cói Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• Cổng TTĐT xã Nga Sơn — Lễ dâng hương kỷ niệm 726 năm ngày mất Đức Thánh Trần Hưng Đạo Đại Vương (30/9/2026)
• Sở VH-TT-DL Thanh Hóa — Những ngôi đền thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn trên đất Thanh (27/8/2026, nguồn Báo Thanh Hóa)
• Báo Thanh Hóa — Về Chính Đại thăm cửa Thần Phù, chùa Hàn Sơn (7/6/2026)
• Sở VH-TT-DL Thanh Hóa — Về thăm chùa cổ Hàn Sơn (19/7/2021)
• Wikipedia tiếng Việt — Đền Kiếp Bạc
• Wikipedia tiếng Việt — Nga Sơn (xã)