Gần hai nghìn năm trước, khi phần lớn đất Nga Sơn còn là bãi biển sình lầy, tương truyền đã có một người phụ nữ đưa dân đến đây khai hoang, lập ấp — đó là nữ tướng Lê Thị Hoa.

Chiêu dân mở đất

Theo thần phả và truyền thuyết địa phương, Lê Thị Hoa là người tài sắc, giỏi võ nghệ. Căm phẫn ách đô hộ tàn bạo của thái thú Tô Định nhà Đông Hán, bà đưa gia quyến và dân nghèo về vùng cửa biển Thần Phù – Nga Sơn ngày nay, vừa khai khẩn đất hoang, vừa ngầm chiêu mộ, rèn luyện nghĩa binh.

Những xóm làng đầu tiên trên đất bãi bồi Nga Sơn — theo truyền thuyết — đã hình thành từ công cuộc khẩn hoang ấy.

Dưới cờ Hai Bà Trưng

Năm 40, khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa ở Mê Linh, Lê Thị Hoa đem nghĩa binh của mình hưởng ứng, trở thành một trong những nữ tướng của cuộc khởi nghĩa. Khởi nghĩa thắng lợi, Trưng Vương ban thưởng, nhưng bà từ chối tước lộc, xin trở về Nga Sơn tiếp tục cùng dân mở đất.

Năm 43, quân Đông Hán do Mã Viện kéo sang đàn áp. Lê Thị Hoa lãnh đạo nghĩa binh chống trả và hy sinh trên chính vùng đất bà đã khai phá.

Đền Mẫu ở Nga Thiện

Tưởng nhớ công đức "khai sơn phá thạch" và khí tiết của bà, người dân lập đền thờ nữ tướng Lê Thị Hoa tại làng Ngũ Kiên, xã Nga Thiện (cũ — nay thuộc xã Ba Đình mới). Đền được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa; hằng năm dân làng mở hội tế lễ, tri ân người nữ tướng — vị "thành hoàng mở đất" của cả vùng.

Trước cả Mai An Tiêm của truyền thuyết, Lê Thị Hoa là hình ảnh có thần phả, đền thờ hẳn hoi về những con người đầu tiên "đem mồ hôi đổi lấy đất" ở Nga Sơn.