Nữ tướng Lê Thị Hoa — người mở đất Yên Nội thời Hai Bà Trưng

Nữ tướng Lê Thị Hoa là một tướng của khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40), người được dân Nga Sơn thờ như bậc mở đất. Tương truyền bà đưa các con và người thân tín vào vùng Yên Nội — nay thuộc xã Ba Đình (Nga Thiện cũ) — khai hoang lập ấp, luyện nghĩa quân rồi theo Hai Bà Trưng đánh Thái thú Tô Định. Đền thờ bà ở thôn Ngũ Kiên còn đến ngày nay, là di tích cấp tỉnh.

Phần lớn những gì biết về bà đến từ thần phả, văn bia và gia phả họ Mai — dòng họ coi bà và chồng là thủy tổ. Đó là tư liệu truyền thống, có nhiều chỗ chưa thống nhất; bài viết ghi rõ nguồn của từng chi tiết.

Quê gốc Thiên Bản và gia đình

Theo thần phả (dẫn theo Wikipedia, vốn ghi rõ đây là bản “đã có sự sửa đổi”), bà là con gái ông Lê Thái và bà Dương Thị Tạo ở thôn Thượng Linh, xã Cảo Linh, huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng. Báo Thanh Hóa (2021) ghi nơi này nay là xã Đại Thắng, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định; Wikipedia cập nhật theo địa giới mới là xã Liên Minh, tỉnh Ninh Bình. Nghị quyết 59/2025 của HĐND tỉnh Thanh Hóa cũng ghi bà “quê Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình”.

Năm sinh của bà không rõ. Wikipedia chép theo thần phả ngày 15 tháng 11 năm Kỷ Mùi (năm 2 trước Công nguyên); Báo Thanh Hóa chỉ ghi bà sinh trong thập kỷ đầu Công nguyên. Tương truyền khi mới sinh, bà có khuôn mặt “trắng như trứng gà bóc”, nụ cười như hoa nên được đặt tên là Hoa. Văn bia họ Mai (1871) chép nhà họ Lê có hai gái, ba trai.

Năm 18 tuổi, bà lấy ông Mai Tiến (19 tuổi), người cùng huyện, “văn võ toàn tài” (Báo Thanh Hóa, 2021). Hai ông bà có bốn con trai: Mai Đạt, Mai Thỏa, Mai An, Mai Trí (Wikipedia; văn bia họ Mai). Theo Wikipedia, về sau Mai Tiến ra làm quan huyện ở Gia Lâm.

Chồng bị Tô Định hãm hại

Năm 34, nhà Đông Hán cử Tô Định sang làm Thái thú Giao Chỉ. Theo Báo Thanh Hóa (2021), Mai Tiến làm quan thanh liêm, thương dân, trái với chính sách cai trị của chính quyền đô hộ, nên bị Tô Định sát hại. Các bản kể ghi năm ông bị hại khác nhau: Wikipedia ghi năm Bính Tuất; bài trên trang Họ Mai Việt Nam ghi năm 40, khi bốn con còn nhỏ (9, 7, 5 và 2 tuổi); bài Báo Thanh Hóa năm 2026 kể sự việc gắn với năm 34.

Ngay sau đó, bà cùng bốn con và người thân tín rời Gia Lâm về quê ngoại, chiêu mộ nghĩa sĩ chống Tô Định. Lực lượng còn mỏng, bà phải lui vào phía nam, đến vùng đất Yên Nội, nay thuộc Nga Sơn (Báo Thanh Hóa, 2021; Wikipedia).

Khai hoang Yên Nội, luyện nghĩa quân

Ở Yên Nội, bà cùng các con kêu gọi dân khai phá đất mới, đồng thời luyện tập chiến trận, xây dựng lực lượng khoảng 2.000 nghĩa quân (Báo Thanh Hóa, 2021 và 2026). Văn bia họ Mai kể theo một lối khác: bà chiêu mộ được hơn 2.000 người nhưng thua trận, mới vào trang Yên Nội ẩn cư (trang Họ Mai Việt Nam).

Báo Thanh Hóa (2021) đánh giá bà không chỉ là nữ tướng mà còn là người có công đầu tạo dựng nên vùng đất xã Nga Thiện ngày nay. Bài năm 2026 xác định vùng Yên Nội nay thuộc xã Ba Đình. Trong sắc phong năm Thành Thái 13 (1901), tên đất được viết là An Nội, cùng với thôn Ngũ Kiên — hai thôn được giao phụng thờ bà.

Nữ tướng của Hai Bà Trưng

Khi Hai Bà Trưng nổi dậy ở Hát Môn – Mê Linh, theo lời hiệu triệu của Trưng Nhị, bà Lê Thị Hoa đem quân tham gia (Báo Thanh Hóa, 2021; Wikipedia). Năm Canh Tý (40), khởi nghĩa thắng lợi, Tô Định phải chạy về nước, Trưng Vương lên ngôi.

Khi được phong thưởng, bà từ chối tước vị, chỉ xin một thực ấp nhỏ ở Yên Nội và xin cho dân được miễn tô thuế, binh dịch trong hai năm. Báo Thanh Hóa (2026) coi đó là biểu hiện rõ của tư tưởng vì dân, gắn bó với đời sống người dân.

Bà mất năm nào? Hai lối kể

Đây là chỗ các tư liệu khác nhau nhiều nhất. Có hai phương án:

Theo văn bia “Mai tộc thủy tổ phả lục bi” (1871) của họ Mai ở thôn Ngũ Kiên (bản dịch trên trang Họ Mai Việt Nam): tháng 2, bà Hoa lâm bệnh; đến ngày 25 tháng 2 năm Tân Sửu (năm 41), các con lập đàn cầu đảo thì bà tạ thế. Trưng Vương thương tiếc, ban hiệu Từ Thiện phu nhân, sai chôn cất và cho lập miếu thờ ngay trước nơi bà ở; mộ ở phía tây khu dân cư. Bia còn kể sau khi Mã Viện thắng trận năm Quý Mão (43), bốn người con của bà phải chạy trốn. Wikipedia, Báo Thanh Hóa (“bà mất khi tuổi đời còn trẻ”) và Nghị quyết 59/2025 của HĐND tỉnh Thanh Hóa (“? – 41”) cũng theo mốc năm 41.

Theo lối kể phổ biến trong nhiều bài giới thiệu — và trong bản trước của chính bài này: sau khi giúp Hai Bà Trưng thắng Tô Định, bà trở về Nga Sơn khai hoang; năm 43, khi Mã Viện kéo quân sang, bà lại đem nghĩa binh chống trả và hy sinh trên đất Nga Sơn.

Năm 2026, xã Ba Đình tổ chức lễ kỷ niệm 1.985 năm ngày mất của bà — tức tính từ năm 41. Bài trên trang Họ Mai Việt Nam (do ThS Nguyễn Thy Nga tổng hợp) cho biết các tư liệu về bà gồm thần tích đền Thượng Linh, văn bia họ Mai năm 1871 và một bản do Đông các đại học sĩ Nguyễn Bính soạn năm 1572.

Đền thờ ở Ngũ Kiên và ngày giỗ

Nhân dân lập đền thờ bà ở vùng đất Ngũ Kiên; qua nhiều thế kỷ, đền được gìn giữ, tôn tạo, hiện còn hàng chục đạo sắc phong của các triều đại và được công nhận di tích lịch sử cấp tỉnh (Báo Thanh Hóa, 2021 và 2026). Trang Họ Mai Việt Nam cho biết ngày 20/9/1993, Giám đốc Sở Văn hóa – Thông tin Thanh Hóa ký quyết định số 284/VHQĐ công nhận đền thờ là di tích lịch sử – văn hóa. Đền có đôi câu đối “Thệ báo Tô cừu, thanh Bắc khấu / Nghĩa phù Trưng chủ, phục Nam bang” — thề trả thù Tô Định, quét giặc Bắc; giữ nghĩa phò Trưng Vương, khôi phục nước Nam (Wikipedia).

Ngày 12/4/2026 (25 tháng 2 âm lịch), tại đền thờ ở thôn Ngũ Kiên, xã Ba Đình, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức lễ dâng hương kỷ niệm 1.985 năm ngày mất của nữ tướng, có nghi thức tế lễ và rước kiệu (Báo Thanh Hóa).

Ở quê gốc, bà còn được thờ tại đền Thượng Linh (Vụ Bản), nơi lưu thần tích về bà (trang Họ Mai Việt Nam). Tên bà được đặt cho đường, phố: Nghị quyết 59/2025 của HĐND tỉnh Thanh Hóa ghi tên Lê Thị Hoa đã được dùng đặt đường, phố trong tỉnh; Wikipedia nhắc thêm đường Lê Thị Hoa ở Thủ Đức (TP Hồ Chí Minh).

Chi tiết về văn bia năm 1871, sắc phong năm 1901 và nhà thờ họ Mai xem ở bài Đền Lê Thị Hoa.

Đánh giá

Báo Thanh Hóa gọi bà là nữ tướng giàu lòng yêu nước, thương dân: vừa góp phần vào thắng lợi giành lại độc lập năm 40, vừa tổ chức khai khẩn đất đai, ổn định đời sống dân vùng Yên Nội. Lễ dâng hương năm 2026 được nhấn mạnh là dịp giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn” cho thế hệ trẻ. Nghị quyết 59/2025 của HĐND tỉnh Thanh Hóa xếp bà vào danh nhân ngoài tỉnh có đóng góp cho Thanh Hóa, với danh hiệu danh tướng khởi nghĩa Hai Bà Trưng (40–43).

Câu chuyện của bà là một trong những mốc sớm nhất trong dòng thời gian lịch sử Nga Sơn, sau các truyền thuyết thời Hùng Vương.

Niên biểu Lê Thị Hoa (theo thần phả và truyền ngôn)

Xem thêm: Đền Lê Thị Hoa · Xã Ba Đình · Động Từ Thức

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — Thăm ngôi đền thờ nữ Tướng giàu lòng yêu nước, thương dân (Hoài Thu – Hoàng Đông, 24/7/2021)
• Báo Thanh Hóa — Dâng hương tưởng niệm 1.985 năm ngày mất nữ tướng Lê Thị Hoa (Dương Huyền, 12/4/2026)
• HĐND tỉnh Thanh Hóa — Phụ lục Danh mục ngân hàng tên đường, phố và công trình công cộng (kèm Nghị quyết 59/2025/NQ-HĐND) (9/12/2025)
• Họ Mai Việt Nam (trang của dòng họ) — Cao thuỷ tổ Mai Tiến - Lê Thị Hoa; Danh tướng Nga Sơn công chúa Lê Thị Hoa, chức Bình Nam Đại tướng quân
• Wikipedia tiếng Việt — Lê Thị Hoa