Đinh Công Tráng (1842–1887) không sinh ra ở Nga Sơn — ông quê ở huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam — nhưng tên tuổi ông đã gắn chặt với đất Nga Sơn bởi những tháng ngày lãnh đạo nghĩa quân tại căn cứ Ba Đình.

Từ chánh tổng đến thủ lĩnh nghĩa quân

Xuất thân võ nghệ, từng làm chánh tổng, Đinh Công Tráng sớm tham gia chống Pháp trong hàng ngũ quân triều đình rồi các đội nghĩa binh. Khi vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương (1885), ông hưởng ứng và trở thành một trong những thủ lĩnh quân sự quan trọng của phong trào tại Thanh Hóa.

Kiến trúc sư của pháo đài Ba Đình

Cùng Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt và các văn thân, Đinh Công Tráng chọn vùng ba làng Mậu Thịnh – Thượng Thọ – Mỹ Khê (Nga Sơn) làm căn cứ. Chính ông là người thiết kế hệ thống phòng thủ nổi tiếng: lũy đất chân rộng hàng mét đắp quanh ba làng, mặt ngoài che rọ tre nhồi rơm trộn bùn, hào nước, chông tre, trạm gác — biến vùng đồng chiêm trũng thành pháo đài khiến quân Pháp nhiều phen bất lực.

Dưới sự chỉ huy của ông, nghĩa quân Ba Đình đánh lui nhiều đợt tấn công, gây cho đối phương thiệt hại nặng trong trận công phá cuối năm 1886.

Những ngày cuối

Tháng 1 năm 1887, sau nhiều tuần bị vây hãm và pháo kích, nghĩa quân mở đường máu rút về căn cứ dự phòng Mã Cao. Đinh Công Tráng tiếp tục chiến đấu, tìm cách gây dựng lại lực lượng, nhưng đến cuối năm 1887 ông hy sinh tại vùng đất Nghệ An khi sự nghiệp còn dang dở.

Tên ông ngày nay được đặt cho nhiều đường phố, trường học trên cả nước. Với người Nga Sơn, Đinh Công Tráng mãi là "vị tướng của Ba Đình" — người đã cùng vùng đất này viết nên một trang sử lẫm liệt.

Ảnh: Nghĩa quân Ba Đình bị bắt (khoảng 1887) — ảnh tư liệu thời Pháp, Wikimedia Commons (miền công cộng).