Động Từ Thức Nga Sơn — động Bích Đào, thơ khắc vách và lễ hội

Giữa vùng núi đá vôi cuối dãy Tam Điệp, nơi sông Hoạt uốn quanh những chân núi từng là cửa biển, động Từ Thức — còn gọi là động Bích Đào — là danh thắng nổi tiếng nhất của Nga Sơn. Động thuộc địa bàn xã Nga Thiện cũ, nay thuộc xã Ba Đình, được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận di tích thắng cảnh cấp quốc gia năm 1992. Báo Thanh Hóa gọi đây là “hang động bậc nhất xứ Thanh”; người xưa gửi lại ở cửa động những bài thơ khắc đá, còn dân gian gửi vào từng khối nhũ đá câu chuyện tình Từ Thức – Giáng Hương.

Bài viết tổng hợp những gì nguồn báo chí, thư tịch còn ghi về động: vị trí, tên gọi, cảnh quan trong lòng núi, thơ đề vịnh, lễ hội và hiện trạng bảo tồn. Câu chuyện gốc được kể riêng ở bài Sự tích Từ Thức gặp tiên.

Vị trí và đường đến động Từ Thức

Động nằm trong lòng một quả núi thuộc dãy Tam Điệp, trên đất xã Nga Thiện cũ. Sau ngày 1/7/2025, Nga Thiện cùng Nga Vịnh, Nga Trường và Ba Đình cũ hợp thành xã Ba Đình mới (xem bảng tra cứu sáp nhập). Các nguồn đo khoảng cách khác nhau đôi chút:

• VnExpress (2023): cách TP Thanh Hóa hơn 40 km về phía đông bắc.
• Tuổi Trẻ (2009): từ TP Thanh Hóa đi khoảng 50 km về hướng đông bắc.
• Wikipedia tiếng Việt: động nằm cạnh quốc lộ 10, cách Phát Diệm (Ninh Bình) hơn 10 km về phía tây nam, giữa vùng ruộng lúa nước.

Về tên ngọn núi chứa động, Thanh Niên (2019) viết động “nằm lưng chừng núi Thạch Bi”; trong khi Báo Thanh Hóa và VnExpress dùng tên Thạch Bi cho ngọn núi bên sông Hoạt có khắc chữ Thần. Hai nơi cùng thuộc cụm núi đá cuối dãy Tam Điệp trên đất Nga Thiện cũ.

Từ chân núi, du khách leo hơn 100 bậc thang bê tông để lên cửa động (Báo Quân đội nhân dân, 2025). Dọc lối lên có những rễ cây, dây leo đan thành võng, người đi có thể ngồi nghỉ chân. Báo Thanh Hóa và VnExpress mô tả trước cửa động có một cây gắm lâu đời quấn quanh cây thị cổ, vắt ngang lối đi; đoạn thân lớn nhất của cây gắm có đường kính khoảng 20 cm. Tương truyền đây là chỗ tiên nữ giáng trần vui đùa mỗi buổi chiều.

Gần động là cả một quần thể di tích của xã Ba Đình: động Bạch Á, núi chữ Thần bên sông Hoạt, đền thờ nữ tướng Lê Thị Hoa, và Khu di tích khởi nghĩa Ba Đình.

Từ động Bích Đào đến động Từ Thức

Theo Tuổi Trẻ, động vốn có tên Bích Đào; vì gắn với chuyện Từ Thức gặp tiên nên về sau dân gian đổi gọi là động Từ Thức. Tên Bích Đào được giải thích bằng một khối nhũ đá trên vòm phần ngoài của động, rủ xuống trông như trái đào tiên.

Câu chuyện Từ Thức được Nguyễn Dữ chép thành truyện Từ Thức tiên hôn lục trong Truyền kỳ mạn lục (thế kỷ XVI). Theo truyện, Từ Thức làm tri huyện Tiên Du (Bắc Ninh) đời Trần, từ quan về ở vùng núi Tống Sơn (nay thuộc Hà Trung). Một sớm trông ra cửa biển Thần Phù, chàng thấy mây ngũ sắc kết như đóa sen, chèo thuyền ra thì gặp một ngọn núi lạ, vách đá mở ra một hang — lối vào cõi tiên, nơi chàng kết duyên cùng Giáng Hương. Bản dịch năm 1970 chú thích rõ cửa Thần Phù “thuộc huyện Nga Sơn, Thanh Hóa”.

Truyện không nói cửa hang tiên là động nào cụ thể trên đất liền; việc đồng nhất động Bích Đào ở Nga Thiện với hang Từ Thức là truyền thuyết địa phương, được lưu giữ qua tên động, thơ đề và hệ thống tên gọi các khối nhũ đá. Các phiên bản kể chuyện ở vùng này cũng khác nhau về chi tiết — xem phân tích ở bài Sự tích Từ Thức gặp tiên.

Cảnh quan trong lòng động

Các nguồn thống nhất động dài khoảng 200 m, rộng hàng nghìn m² (Báo Thanh Hóa, VnExpress, Tiền Phong); Tiền Phong cho biết chỗ cao nhất của vòm động lên tới 40 m. Theo Thanh Niên (2019), lòng động uốn hình cung, chỗ rộng nhất chừng 30 m, chỗ hẹp nhất phải nghiêng người mới qua được. VnExpress giải thích dãy núi chứa động xưa kia nằm dưới đáy biển, quá trình biển thoái làm lộ ra các hang đá vôi lớn.

Tuổi Trẻ và Wikipedia mô tả động chính gồm hai phần:

• Phần ngoài rộng, trần hình vòng cung như chiếc bát úp khổng lồ, có khối nhũ “trái đào” đã cho động cái tên Bích Đào. Bên dưới là một nền đá phẳng, nhẵn — được cho là vết tích đền thờ Từ Thức xưa. Kế đó là các đụn nhũ thạch lấp lánh mà dân gian gọi là kho vàng, kho bạc, kho tiền, kho gạo, kho muối.
• Phần trong càng vào sâu càng rộng. Có những phiến nhũ mỏng màu trắng ngà, gõ nhẹ vang lên những âm khác nhau, được gọi là “đàn đá”, “trống đá” hay “phường bát âm”; một “cỗ tam sinh” bằng đá đủ trâu, dê, lợn; buồng tắm của Giáng Hương, thư phòng của Từ Thức; những bông hoa, quả đào, vầng trăng, đôi chim bằng thạch nhũ; một vũng nước trong được gọi là giếng tiên nữ tắm; một dải đá lốm đốm như ao bèo — hình ảnh quê nhà trong nỗi nhớ của Từ Thức.

Sâu hơn nữa có hai dấu chân in trên đá, tương truyền là dấu chân Từ Thức, và một bàn cờ tiên. Cuối động là một ngã rẽ: một ngả gọi là đường lên tiên, có “quán nghỉ chân” và những mắc treo áo, treo mũ bằng đá; ngả kia là hốc sâu xoáy ốc, dân gian gọi là đường xuống địa ngục. Tiền Phong kể thêm các hình “mâm xôi”, “thủ lợn”, những khối đá dáng rồng, rùa, cóc, voi, và nhiều nhũ đá tựa hoa mẫu đơn — loài hoa mở đầu cơ duyên Từ Thức gặp tiên. Báo Quân đội nhân dân nhắc thêm một “cỗ xe mây” bằng thạch nhũ và hình nàng Giáng Hương đứng trong mây nhìn xuống.

Bên ngoài cửa động có một miếu nhỏ gọi là miếu Sơn Thần, chỉ cao ngang đầu người; sau lưng động là núi Thần Phù và hang Dơi (Wikipedia). Trong những năm chiến tranh, động từng bị bỏ hoang, cỏ mọc lơ thơ trước cửa.

Thơ khắc ở cửa động

Báo Văn nghệ (2025) và Thi viện cho biết hiện còn hai bài thơ chữ Hán khắc ở động:

1. Bài của Lê Quý Đôn (1726–1784). Bài được người sau cho khắc vào phiến đá dựng trong cửa động năm 1905 (Báo Văn nghệ; Thanh Niên gọi là bia đá ngay lối vào động). Trong Quế Đường thi tập, bài mang tên Du Bích Đào động (Thăm động Bích Đào), mở đầu bằng hai câu:

Hải thượng quần tiên sự diểu mang,Bích Đào động khẩu cửu hoang lương. (Chuyện bầy tiên trên biển thật mơ hồ; cửa động Bích Đào đã hoang lạnh từ lâu.)

Bài thơ kết bằng ý: người đời khổ công theo đuổi giấc mộng Thiên Thai, nào ngờ Thiên Thai cũng chỉ là một sân khấu. Đáng chú ý, bản phiên âm Tuổi Trẻ và Wikipedia chép theo bia ở cửa động lại mở đầu bằng “Văn đạo thần tiên sự diểu mang” — tức văn bản khắc đá và văn bản trong thi tập có chỗ khác nhau.

2. Bài Ngự chế đề Từ Thức động của chúa Trịnh Sâm. Bài thơ đề năm 1771, khắc trên vách, ký bút danh Nhật Nam nguyên chủ. Lạc khoản ghi “Tân Mão trọng xuân, thần Cao Bác phụng tả” — tức tháng 2 năm Tân Mão (khoảng tháng 3/1771), bề tôi Cao Bác vâng lệnh viết; theo Thi viện, học giả Hương Nao cho rằng Cao Bác chính là Lê Quý Đôn. Câu mở đầu:

Chu trình thừa hứng phỏng Từ lang,Động khẩu y nhiên tỏa tịch dương. (Nhân hứng đi thuyền tới thăm chàng Từ; cửa động vẫn như xưa, khép trong bóng chiều.)

Bản dập (thác bản) bài thơ do Nguyễn Hữu Sử (Viện Nghiên cứu Tôn giáo) thực hiện. Các bài báo mô tả vị trí hai bài thơ không giống nhau (bài nào trên phiến đá, bài nào trên vách cao), nên khi đến nơi, du khách nên đối chiếu lạc khoản trên đá. Cũng trong chuyến tuần du này, Trịnh Sâm còn có thơ đề ở cửa biển Thần Phù (Báo Văn nghệ).

Một số bài báo (Báo Thanh Hóa, VnExpress) viết rằng Lê Thánh Tông cũng từng đến thưởng ngoạn và để lại thơ khắc trên vách động Từ Thức. Tuy vậy, các nguồn mô tả cụ thể văn khắc tại chỗ (Tuổi Trẻ, Báo Văn nghệ, Thi viện) chỉ ghi nhận hai bài của Lê Quý Đôn và Trịnh Sâm; thơ khắc đá của Lê Thánh Tông ở vùng này hiện được biết rõ ở động Bạch Á gần đó.

Trong dân gian, bài ca Tiễn khách của người Nga Sơn có câu “Khách về Nga Thiện quê tôi / Xem động Từ Thức, thăm người cảnh tiên…” (Tuổi Trẻ dẫn).

“Nam thiên đệ thất động” — đính chính một danh xưng

Một số tài liệu giới thiệu — như Thanh Niên (2019) — gọi động Từ Thức là “Nam thiên đệ nhất động”. Cách gọi ấy dễ gây nhầm lẫn: năm chữ “Nam thiên đệ nhất động” là bút tích chúa Trịnh Sâm đề năm 1770 ở cửa động Hương Tích (chùa Hương, Hà Nội); Bích Động (Ninh Bình) được gọi là “Nam thiên đệ nhị động” (VnExpress, 2013).

Với động Từ Thức, Báo Quân đội nhân dân (2025) ghi rằng từ lâu tao nhân mặc khách ngợi ca đây là “Nam thiên đệ thất động” — hang động đẹp thứ bảy dưới trời Nam. Tại lễ hội năm 2026, lãnh đạo xã Ba Đình dùng cách gọi “Danh sơn đệ nhất – Động đẹp nhất xứ Thanh” (Báo Thanh Hóa). Đây là những cách tôn vinh, không phải danh hiệu xếp hạng chính thức.

Lễ hội Từ Thức

Theo Báo Thanh Hóa, Lễ hội Từ Thức tổ chức tại khu du lịch động Từ Thức vào tháng Giêng. Sau nhiều năm không tổ chức, lễ hội được khôi phục năm 2026 — năm đầu tiên xã Ba Đình vận hành theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp:

Lễ khai mạc do Đảng ủy – HĐND – UBND – Ủy ban MTTQ xã Ba Đình tổ chức, các nghệ sĩ tái hiện hình ảnh Từ Thức và Giáng Hương. Theo kế hoạch, xã muốn đưa lễ hội thành sản phẩm du lịch đặc trưng. Báo Thanh Hóa (4/2026) cho biết lễ hội tháng Giêng năm ấy thu hút “hàng vạn du khách”.

Ngoài mùa lễ hội, theo UBND huyện Nga Sơn (VnExpress dẫn, 2023), động đón hàng vạn lượt khách mỗi năm, đông nhất vào mùa lễ hội và dịp Tết.

Xếp hạng, bảo tồn và quy hoạch du lịch

• Năm 1992: Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận động Từ Thức là di tích thắng cảnh cấp quốc gia (Báo Quân đội nhân dân; Tiền Phong; Báo Thanh Hóa). Chưa tìm thấy số hiệu quyết định trong các nguồn đã tra.
• Theo Báo An Giang (2025), Nga Sơn có 285 di tích, trong đó 49 di tích được xếp hạng (7 cấp quốc gia, 42 cấp tỉnh); động Từ Thức là một trong số di tích quốc gia ấy.
• Những năm gần đây, huyện Nga Sơn (cũ) đầu tư nâng cấp giao thông, cải tạo khuôn viên quanh động và các di tích phụ cận (VnExpress, 2023).
• Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Ba Đình nhiệm kỳ 2025–2030 xác định đưa du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn. Xã định hướng kết nối động Từ Thức – Khu di tích khởi nghĩa Ba Đình – động Bạch Á – đền Lê Thị Hoa thành tuyến du lịch sinh thái – lịch sử – tâm linh (Báo Thanh Hóa, 4/2026). Cũng theo báo này, hạ tầng giao thông và dịch vụ du lịch hiện chưa đáp ứng yêu cầu.

Kinh nghiệm tham quan

• Thời điểm: tháng Giêng có lễ hội Từ Thức; Tết và mùa lễ hội là lúc đông khách nhất.
• Sức khỏe: phải leo hơn 100 bậc lên cửa động; trong động chiếu sáng bằng đèn điện.
• Đừng bỏ qua hai bài thơ khắc ở cửa động, dàn “phường bát âm” và ngã rẽ “đường lên tiên”.
• Kết hợp: động Bạch Á và núi chữ Thần cùng xã (chữ Thần chỉ tiếp cận được bằng đường sông), đền thờ Mai An Tiêm và cửa Thần Phù.
• Ẩm thực: về Nga Sơn có thể thử gỏi cá nhệch và dê ủ trấu.

Xem thêm: Sự tích Từ Thức gặp tiên · Động Bạch Á · Núi chữ Thần · Xã Ba Đình

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — [Thanh Hóa xưa và nay] Động Từ Thức - hang động bậc nhất xứ Thanh (18/6/2026)
• Báo Thanh Hóa — Lễ hội Từ Thức 2026 sẽ được tổ chức trang trọng, giàu tính cộng đồng (23/2/2026)
• Báo Thanh Hóa — Tưng bừng Lễ hội Từ Thức năm 2026 (28/2/2026)
• Báo Thanh Hóa — Ba Đình đánh thức tiềm năng du lịch (15/4/2026)
• VnExpress — Từ Thức - hang động bậc nhất xứ Thanh (9/6/2023)
• VnExpress — Ba động đẹp nhất trời Nam (1/11/2013)
• Báo Quân đội nhân dân — Nam thiên đệ thất động (2/1/2025)
• Tuổi Trẻ — Về động Từ Thức gặp tiên (20/11/2009)
• Tiền Phong — Khám phá động Từ Thức xứ Thanh - Chứng tích chuyện tình tiên cảnh (13/4/2024)
• Thanh Niên — Huyền ảo chuyện tình chàng Từ Thức với tiên nữ Giáng Hương nơi động Bích Đào (16/3/2019)
• Báo Văn nghệ — Những bài thơ khắc trong hang động: Nét đẹp văn hóa xứ Thanh (8/11/2025)
• Báo An Giang — Đánh thức miền quê “cổ tích” Nga Sơn (5/3/2025)
• Thi viện — Du Bích Đào động (Lê Quý Đôn); Ngự chế đề Từ Thức động (Trịnh Sâm)
• Nguyễn Dữ, Tân biên Truyền kỳ mạn lục, bản dịch Trung tâm Học liệu, Sài Gòn 1970 — bản quét trên Wikimedia Commons
• Wikipedia tiếng Việt — Động Từ Thức