Đền Lê Thị Hoa ở Nga Thiện — nữ tướng mở đất thời Hai Bà Trưng

Giữa vùng đất Nga Thiện cũ — nay thuộc xã Ba Đình — có một nơi thờ người phụ nữ mà sử sách địa phương gọi là người mở đất từ gần hai nghìn năm trước: đền thờ nữ tướng Lê Thị Hoa, vị nữ tướng thời Hai Bà Trưng. Theo Báo Thanh Hóa (4/2026), bia thờ nữ tướng Lê Thị Hoa là một trong sáu di tích cấp tỉnh của xã Ba Đình, và đền nằm trong tuyến du lịch liên hoàn mà xã đang xây dựng cùng động Từ Thức, động Bạch Á và Khu di tích khởi nghĩa Ba Đình.

Nguồn tư liệu về đền còn ít và chủ yếu đến từ văn bia, sắc phong do dòng họ Mai lưu giữ — họ Mai coi bà và chồng là thủy tổ của dòng họ. Bài viết ghi rõ từng thông tin lấy từ đâu và trình bày song song các lối kể chưa thống nhất.

Vị trí đền thờ

Wikipedia và quyết định xếp hạng năm 1993 (theo trang Họ Mai Việt Nam) đều ghi đền thờ nữ tướng Lê Thị Hoa ở xã Nga Thiện. Sau ngày 1/7/2025, Nga Thiện cùng Nga Vịnh, Nga Trường và Ba Đình cũ hợp thành xã Ba Đình mới (xem bảng tra cứu); vì vậy Báo Thanh Hóa năm 2026 đã xếp di tích này trong danh sách của xã Ba Đình.

Về làng cụ thể, các tư liệu họ Mai (đăng trên trang Họ Mai Việt Nam) cho biết:

• Văn bia năm 1871 do con cháu họ Mai ở thôn Ngũ Kiên, tổng Cao Vịnh, huyện Nga Sơn (nay là Nga Thiện) dựng.
• Sắc phong năm Thành Thái thứ 13 (1901) giao cho hai thôn An Nội và Ngũ Kiên phụng thờ bà.
• Chi họ Mai Đức ở Ngũ Kiên có nhà thờ thờ “Nga Sơn công chúa Lê Thị Hoa”, đời đời cử người trông nom, thờ cúng.

An Nội (còn viết Yên Nội) chính là tên “trang Yên Nội” trong văn bia — nơi bà đến khai hoang lập ấp. Đền hiện ở thôn Ngũ Kiên, nhưng các tư liệu trên cho thấy cả An Nội và Ngũ Kiên cùng gắn với việc thờ bà.

Nữ tướng Lê Thị Hoa là ai?

Tiểu sử đầy đủ có ở bài Nữ tướng Lê Thị Hoa. Ở đây chỉ tóm tắt những gì gắn với nơi thờ. Có hai lối kể chính:

Theo văn bia “Mai tộc thủy tổ phả lục bi” (1871) — bản dịch đăng trên trang Họ Mai Việt Nam:

• Bà là con gái ông Lê Thái và bà Dương Thị Tạo, nhà làm nghề thuốc ở thôn Thượng Linh, xã Cảo Linh, huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng, đạo Sơn Nam; sinh ngày 15 tháng 11 năm Mậu Ngọ (Wikipedia, dựa trên “thần phả đã có sự sửa đổi”, lại ghi năm Kỷ Mùi, tức năm 2 TCN).
• Năm 18 tuổi, bà lấy Mai Tiến, con ông Mai Thông ở xã Phú Cốc cùng huyện. Mai Tiến bị Thái thú Tô Định hãm hại. Bà bán gia sản, chiêu mộ hơn 2.000 người chống lại, thua trận thì đưa bốn con chạy vào huyện Nga Sơn, phủ Hà Trung, đất Ái Châu.
• Theo một giấc mộng, mẹ con bà tìm đến trang Yên Nội, phát cỏ dựng nhà, thuê người khai khẩn, hơn một năm được hơn chục mẫu ruộng.
• Khi Hai Bà Trưng khởi nghĩa, mẹ con bà đem quân theo; đánh đuổi được Tô Định, bà từ chối tước lộc, chỉ xin một khu đất ở trang Yên Nội, được miễn tô thuế, binh dịch.
• Tháng 2 bà lâm bệnh, mất ngày 25; Trưng Vương thương tiếc, ban hiệu Từ Thiện phu nhân, sai chôn cất và cho lập miếu thờ ngay trước nơi bà ở. Theo văn bia, mộ ở phía tây khu dân cư; tên gọi nơi đặt mộ trên bia đã bị đục mất chữ.

Theo lối kể phổ biến — chẳng hạn một bài khác của trang Họ Mai Việt Nam: sau khi giúp Hai Bà Trưng thắng Tô Định, bà trở về Nga Sơn khai hoang; năm 43, khi Mã Viện kéo quân sang, bà lại đem nghĩa binh chống trả và hy sinh tại Nga Sơn.

Chính trang Họ Mai Việt Nam cũng lưu ý: họ tên đầy đủ “Lê Thị Hoa” có lẽ do người soạn thần tích đời sau thêm vào; văn bia chủ yếu gọi bà là “bà Hoa”, “bà Lê Hoa”.

Đền thờ, nhà thờ họ Mai và đôi câu đối

Theo Wikipedia và trang Họ Mai Việt Nam, nhân dân Nga Sơn lập đền thờ bà ở xã Nga Thiện “ngay từ thuở ấy”, đền còn đến ngày nay. Đền có đôi câu đối:

Thệ báo Tô cừu, thanh Bắc khấu;Nghĩa phù Trưng chủ, phục Nam bang. (Thề trả thù Tô Định, quét sạch giặc Bắc; giữ nghĩa phò Trưng Vương, khôi phục nước Nam.)

Song song với đền, chi họ Mai Đức ở Ngũ Kiên — tự nhận là hậu duệ của Mai Tiến và Lê Thị Hoa — có nhà thờ riêng thờ bà. Trang Họ Mai Việt Nam cho biết từ xưa (không rõ chính xác từ năm nào) họ cử người trông nom, thờ cúng ở nhà thờ Mai Tiến – Lê Hoa, người trong họ thay nhau thừa tự đời này qua đời khác; nhà thờ đã nhiều lần thay đổi.

Văn bia năm 1871 và sắc phong năm 1901

Hai văn bản quan trọng nhất về nơi thờ, theo trang Họ Mai Việt Nam:

• Bia “Mai tộc thủy tổ phả lục bi” (Bia ghi gia phả thủy tổ họ Mai), dựng ngày mồng 9 tháng 9 năm Tân Mùi, niên hiệu Tự Đức thứ 24 (1871). Người đứng tên là con cháu họ Mai ở thôn Ngũ Kiên: các ông Mai Đức Chiêu, Mai Đức Đương, Mai Văn Quí, Mai Đức Hữu…; thợ khắc là Mai Hữu Quyền, người xã Yên Khoái cùng huyện. Bia kể rằng sự tích thủy tổ từng bị cháy mất; năm Tự Đức thứ 19 (1866), người trong họ tìm đến xã Bình Đằng, tổng Bạch Hạc, tỉnh Sơn Tây để chép lại.
• Sắc phong năm Thành Thái thứ 13 (1901) — bản sao — giao cho hai thôn An Nội, Ngũ Kiên phụng thờ bà Từ Thiện phu nhân, phong thần hiệu “Dực bảo trung hưng linh phù”. Theo họ Mai, các sắc phong giao cho Mai Trưởng Giáp và nhân dân hai thôn thờ bà cùng bốn người con trai, nay vẫn được lưu giữ tại từ đường dòng họ.

Đây là tư liệu do dòng họ công bố; bản gốc chưa được các cơ quan nghiên cứu Hán Nôm công bố trong những nguồn đã tra.

Xếp hạng di tích

• Ngày 20/9/1993, Giám đốc Sở Văn hóa – Thông tin tỉnh Thanh Hóa ký quyết định số 284/VHQĐ công nhận đền thờ và bia nữ tướng Lê Thị Hoa thời Hai Bà Trưng tại xã Nga Thiện là di tích lịch sử – văn hóa (trang Họ Mai Việt Nam).
• Báo Thanh Hóa (15/4/2026) nêu xã Ba Đình có 6 di tích cấp tỉnh, trong đó có bia thờ nữ tướng Lê Thị Hoa, cùng mộ và đền thờ Trịnh Minh, đình Tuân Đạo, nhà thờ họ Nguyễn Trọng, nghè Đông Kinh, động Bạch Á.
• Báo An Giang (2025) nhắc đền thờ nữ tướng Lê Thị Hoa trong số di tích lịch sử tiêu biểu của Nga Sơn.

Ngày giỗ và lễ hội

Văn bia họ Mai ghi bà mất ngày 25 tháng 2 (âm lịch); trước đó, khi bà lâm bệnh, mẹ con bà lập đàn cầu đảo và từ đó cứ ngày 25 hằng tháng lại lập đàn khấn.

Ngày 25 tháng 2 âm lịch đến nay vẫn là ngày giỗ bà. Năm 2026 (rơi vào ngày 12/4), tại đền thờ ở thôn Ngũ Kiên, xã Ba Đình, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương tổ chức lễ dâng hương kỷ niệm 1.985 năm ngày mất của nữ tướng, với nghi thức dâng hoa, dâng hương, tế lễ và rước kiệu (Báo Thanh Hóa, 12/4/2026). Cũng theo bài báo, đền còn lưu giữ nhiều đạo sắc phong của các triều đại. Con số 1.985 năm tính ngược lại đúng năm 41 — năm mất theo văn bia họ Mai.

Những nơi khác thờ bà

Theo trang Họ Mai Việt Nam, thần tích ở đền Thượng Linh (huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định cũ) ghi nữ tướng sinh trưởng tại đó; Wikipedia cho biết thôn Thượng Linh nay thuộc xã Liên Minh, tỉnh Ninh Bình. Như vậy, ngoài Nga Sơn — quê hương thứ hai, nơi bà khai hoang và yên nghỉ — bà còn được nhớ đến ở quê gốc ven sông Hồng.

Kinh nghiệm tham quan

• Đền nằm trong tuyến du lịch Từ Thức – Ba Đình – Bạch Á – đền Lê Thị Hoa mà xã Ba Đình đang xây dựng (Báo Thanh Hóa, 4/2026); có thể đi cùng một ngày với động Từ Thức.
• Nên hỏi đường người dân thôn An Nội, Ngũ Kiên; nếu muốn tìm hiểu văn bia, sắc phong, có thể liên hệ từ đường họ Mai ở địa phương.

Xem thêm: Nữ tướng Lê Thị Hoa · Động Từ Thức · Xã Ba Đình · Dòng thời gian lịch sử Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — Ba Đình đánh thức tiềm năng du lịch (15/4/2026)
• Báo Thanh Hóa — Dâng hương tưởng niệm 1.985 năm ngày mất nữ tướng Lê Thị Hoa (12/4/2026)
• Báo An Giang — Đánh thức miền quê “cổ tích” Nga Sơn (5/3/2025)
• Họ Mai Việt Nam (trang của dòng họ) — Cao thuỷ tổ Mai Tiến - Lê Thị Hoa (11/1/2024); Danh tướng Nga Sơn công chúa Lê Thị Hoa, chức Bình Nam Đại tướng quân
• Wikipedia tiếng Việt — Lê Thị Hoa