Động Bạch Á (Bạch Nha) Nga Sơn — chùa hang, rồng đá và thơ vua Lê

Bên dòng sông Hoạt, dưới chân núi Tri Thiện, có một hang đá từng khiến các bậc quân vương “ngự thuyền đề thơ” — động Bạch Á, còn gọi là động Bạch Nha, nghĩa là “Cánh quạ trắng”. Động thuộc xã Nga Thiện cũ, nay thuộc xã Ba Đình, chỉ cách động Từ Thức một quãng ngắn. Trong lòng động là một ngôi chùa cổ — theo văn bia là chùa Diên Linh — với hàng rồng đá thành bậc, những pho tượng đá và bốn tấm bia ma nhai khắc thơ vua chúa.

Báo Thanh Hóa (1/2026) gọi Bạch Á là “một tuyệt tác đang ẩn mình”: di tích kiến trúc Phật giáo cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV, đã được công nhận cấp tỉnh nhưng nhiều năm nay vẫn hoang vắng, chờ được đánh thức.

Vị trí và tên gọi “Cánh quạ trắng”

Theo Báo Thanh Hóa, động nằm dưới chân núi Tri Thiện, bên sông Hoạt — theo nhà nghiên cứu Phan Bảo (VnExpress dẫn), sông Hoạt là dấu tích một dòng chảy của cửa biển Thần Phù xưa. Cũng bên sông Hoạt là núi Thạch Bi có chữ Thần khắc trên vách. Sau ngày 1/7/2025, Nga Thiện cùng Nga Vịnh, Nga Trường và Ba Đình cũ hợp thành xã Ba Đình mới.

Hai bộ sách cổ còn ghi về động:

• Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú): “Động Bạch Nha ở bãi biển huyện Nga Sơn, ngọn núi cao đứng sững lên, giữa núi có động sâu, gắn với động Từ Thức” (Báo Thanh Hóa dẫn).
• Đại Nam nhất thống chí (Quốc sử quán triều Nguyễn): động ở phía tả núi Thần Phù, thuộc xã Nội Trị; trong núi có một cái động “cao rộng thanh tú khác thường”, nhân động mà dựng chùa, trong chùa có một pho tượng, ngoài chùa xây cửa trông thẳng xuống Nga cảng; sách khen nơi đây tiếng hò của ngư phủ, tiều phu hòa cùng tiếng kinh, tiếng chuông, “thực là một cảnh đáng ưa”.

Tên Bạch Á hay Bạch Nha (白鴉) nghĩa là “quạ trắng”. Báo Thanh Hóa giải thích: từ xa nhìn về cửa động, ngọn núi như một con quạ khổng lồ dang rộng đôi cánh; đất đá trong động lại có màu ngà, sông nước bao quanh phản chiếu ánh sáng khiến mọi vật như nhuốm sắc trắng. Thi viện chú động Bạch Nha còn gọi là động Hang Dơi; một bài khảo tả trên trang cộng đồng Vietnam Landmarks ghi thêm tên chữ “Biên Phú Cốc”, do trong hang có bầy dơi sinh sống từ xưa.

Động nhiều cửa và ngôi chùa trong hang

Về cấu trúc hang, hai nguồn mô tả khác nhau:

• Báo Thanh Hóa (2026): động có bốn cửa thông nhau trổ ra bốn hướng đông, tây, nam, bắc, nên không khí luân chuyển, bên trong thoáng đãng, khô ráo, mát mẻ quanh năm.
• Vietnam Landmarks: động nằm trong một hang đá khá rộng có ba cửa hang; cửa chính quay hướng tây nam, ở độ cao khoảng 10 m so với chân núi. Dưới chân núi có con đường rộng khoảng 1,5 m, xưa xẻ bậc lát đá dẫn lên cửa hang, nay đá bậc đã mất.

Trước cửa hang có một khoảng sân rộng. Theo Vietnam Landmarks, người địa phương kể xưa ở đây có một công trình khung gỗ lợp ngói, có lẽ là tiền đường của chùa; tam quan hiện nay chỉ là bốn trụ biểu dựng vài chục năm gần đây. Giữa sân là một pho Quan Âm bằng thạch cao; dưới chân tượng gắn một đầu rồng và một con phượng bằng đất nung được đào thấy ở nền trước cửa hang, có niên đại khoảng thế kỷ XIV nhưng đã bị quét vôi ve che lớp đất nung.

Hàng rồng đá thành bậc

Di vật được nhắc đến nhiều nhất là những con rồng đá chầu hai bên bậc lên chùa. Ông Mai Huy Lục, Trưởng phòng Văn hóa – Xã hội xã Ba Đình, cho biết chùa và động còn lưu giữ hệ thống tượng đá, tượng gỗ và các điêu khắc hình rồng hai bên bậc lên xuống (Báo Thanh Hóa). Về số lượng:

Bài khảo tả trên Vietnam Landmarks nhận xét các con rồng được tạc bằng đá vôi trắng, rất giống đôi rồng ở Thành nhà Hồ (Vĩnh Lộc) có niên đại cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV, và cho rằng đây là dãy rồng thành bậc có số lượng lớn, đặc sắc hiếm thấy trong kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Nhận định so sánh này mới thấy ở nguồn cộng đồng nói trên. Cũng cần nói rõ: ở Bạch Á không phải “đôi rồng” như đôi khi được nhắc, mà là cả một hàng rồng, xưa có tám con.

Tượng đá và bia “Trùng tu Diên Linh chân giáo tự”

Theo Vietnam Landmarks, bên trái vách hang là dãy tượng Phật và tượng Kim Cương bằng đá khá lớn tạo tác từ thế kỷ XVII, nay đều mất đầu, mất chân; người địa phương kể đó là hậu quả của việc lấy đá nung vôi thuở trước. Trong hang còn vài viên gạch hoa cúc, mảnh bệ tượng, mảnh ngói âm dương đất nung thế kỷ XIV.

Quý nhất là một tấm bia khắc chữ Phật. Báo Thanh Hóa mô tả:

• Bia cao 1,83 m; trán bia hình bán nguyệt cao 0,26 m; đế cao 0,2 m.
• Trán bia có tám chữ triện, được GS Hà Văn Tấn dịch là “Trùng tu Diên Linh chân giáo tự bi” (Bia trùng tu chùa chân giáo Diên Linh) — căn cứ để gọi ngôi chùa trong động là chùa Diên Linh.
• Diềm bia chạy họa tiết rồng uốn trong hình lá đề, mang đậm phong cách mỹ thuật thế kỷ XV.
• Phần lạc khoản ghi niên đại đã bị mất, nên chưa biết bia dựng năm nào.

Vietnam Landmarks kể thêm: chừng 15–20 năm trước thời điểm bài viết, khi đào kênh thủy lợi trước cửa hang, người ta phát hiện tấm bia đặt trên lưng rùa; rùa đội bia vẫn chìm dưới mương, còn bia được đưa về sân trụ sở UBND xã nhưng đã bị khoan, đục. Bài viết so sánh hoa văn rồng trong nửa lá đề với bia Vĩnh Lăng ở Lam Kinh để đoán định niên đại thế kỷ XV.

Thơ vua chúa trên vách động

Ông Mai Huy Lục cho biết trên vách động còn bốn tấm bia ma nhai (bia khắc thẳng vào vách núi) là bút tích của các vị vua, chúa (Báo Thanh Hóa). Các nguồn ghi tên và niên đại như sau:

• Vua Lê Thánh Tông — theo Báo Thanh Hóa, năm 1467 nhà vua ngự thuyền rồng đến đây và đề thơ khắc trước cửa động. Thi viện lưu bài tứ tuyệt chữ Hán Đề Bạch Nha động của Lê Thánh Tông, kèm chú thích động ở phía tả núi Thần Phù, xã Nội Trị; theo Thi viện, nhà vua còn có bài thơ Nôm Động Bạch Nha. Phiên âm bài tứ tuyệt:

  Vạn khoảnh bích ba dao nhật ảnh,Nhất hồ lục thảo nhập xuân phong.Yên vân khinh đạm vi mang ngoại,Hoa vật âm sâm ẩn ước trung. (Muôn khoảnh sóng biếc lay bóng nắng; một bầu cỏ xanh đón gió xuân. Bên ngoài khói mây nhẹ mờ; bên trong hoa lá rậm rạp ẩn hiện.)

  
  Lời thơ khớp với cảnh xưa của Bạch Á: một ngọn núi xanh giữa vùng sóng nước cửa biển. Báo Thanh Hóa trích một bản dịch thơ khác (của Hồng Phi) có ý “chùa cổ hang mây”, cho thấy văn bản khắc trên vách có thể không trùng với bài tứ tuyệt trong Thi viện.
• Vua Lê Tương Dực — năm 1511, theo Báo Thanh Hóa; Thi viện lưu chùm Ngự chế đề Bạch Nha động thi nhị thủ. Vietnam Landmarks cũng ghi một bia niên hiệu Hồng Thuận thứ 2 (1511).
• Chúa Trịnh Sâm — có thơ khắc trên vách đá (Báo Thanh Hóa, Vietnam Landmarks).
• Một vị vua Lê nữa — Báo Thanh Hóa ghi “vua Lê Hiển Tông”. Trong khi đó Vietnam Landmarks ghi có bia niên hiệu Cảnh Thống thứ 4 (1501) — niên hiệu của vua Lê Hiến Tông. Hai tên gần giống nhau này cần được đối chiếu với thác bản bia để xác định.

Vietnam Landmarks nhận xét cả bốn tấm bia đều đã rêu mốc, mòn mờ. Các văn bản Hán Nôm ở hang động xứ Thanh đã được Võ Hồng Phi và Hương Nao tập hợp trong sách Những bút tích Hán – Nôm hiện còn ở các hang động, vách núi đá xứ Thanh (NXB Giáo dục, 2007).

Xếp hạng, hiện trạng và hướng đánh thức

• Xếp hạng: chùa và động Bạch Á là di tích cấp tỉnh; Báo Thanh Hóa (4/2026) liệt kê động Bạch Á trong số sáu di tích cấp tỉnh của xã Ba Đình. Các nguồn đã tra chưa ghi năm và số quyết định.
• Hiện trạng: “đã nhiều năm trôi qua kể từ khi được công nhận là di tích cấp tỉnh”, chùa và động vẫn “mòn mỏi chờ đợi” đầu tư; lối lên là con đường đất dẫn tới những bậc đá rêu phong (Báo Thanh Hóa, 1/2026).
• Định hướng: Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã Ba Đình lần thứ I (2025–2030) xác định đưa du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn. Trong quy hoạch, động Bạch Á – động Từ Thức – Khu di tích khởi nghĩa Ba Đình tạo thế “chân kiềng” cho du lịch địa phương; xã cũng nghiên cứu tuyến liên hoàn Từ Thức – Ba Đình – Bạch Á – đền Lê Thị Hoa (Báo Thanh Hóa, 1/2026 và 4/2026).

Kinh nghiệm tham quan

• Bạch Á chưa có dịch vụ du lịch; nên đi cùng người địa phương hoặc hỏi Ban văn hóa xã Ba Đình.
• Kết hợp trong một buổi với động Từ Thức và núi chữ Thần cùng nằm ven sông Hoạt.
• Hàng rồng đá và tượng cổ đều đã hư hại: xin đừng trèo lên, ngồi lên hay mang đi bất cứ mảnh vỡ nào.

Xem thêm: Động Từ Thức · Núi chữ Thần · Cửa Thần Phù · Xã Ba Đình

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — Đánh thức “Cánh quạ trắng” bên dòng sông Hoạt (28/1/2026)
• Báo Thanh Hóa — Ba Đình đánh thức tiềm năng du lịch (15/4/2026)
• Thi viện — Đề Bạch Nha động (Lê Thánh Tông)
• Vietnam Landmarks (trang cộng đồng) — Chùa động Bạch Á (Thanh Hoá, Việt Nam)
• VnExpress — Chữ 'Thần' bí ẩn trên vách núi ở cửa biển Thần Phù (28/1/2017)
• Báo Thanh Hóa — Linh thiêng đất và chùa Vân Hoàn (19/11/2021) — dẫn sách của Võ Hồng Phi, Hương Nao (2007)