Chữ Thần trên vách núi Thạch Bi — bí ẩn bên sông Hoạt, Nga Sơn

Trên vách núi Thạch Bi soi bóng xuống dòng sông Hoạt có một chữ “Thần” (神) lớn như chiếc chiếu, khắc cao giữa một vách đá dựng đứng không lối bám. Chữ thuộc địa phận xã Nga Thiện cũ, nay thuộc xã Ba Đình. Ai khắc, khắc khi nào và khắc bằng cách nào — đến nay vẫn là ẩn số. Báo Thanh Hóa gọi đây là “bí ẩn nghìn năm” đã “tốn không biết bao nhiêu giấy mực” của các nhà sử học.

Chữ Thần nằm ngay vùng cửa biển Thần Phù xưa — cửa ải đường thủy Bắc – Nam từng làm bao thuyền bè khiếp sợ — và là một trong những điểm nhấn của quần thể danh thắng ven sông Hoạt cùng động Từ Thức và động Bạch Á.

Vị trí: núi Thạch Bi bên sông Hoạt

Theo VnExpress (2017), núi Thạch Bi thuộc xã Nga Thiện, đứng sừng sững bên sông Hoạt — con sông thuộc hệ thống sông đào thời Lê, ghi dấu những biến đổi địa chất của vùng Tống Sơn xưa. Đường thủy là con đường độc đạo dẫn đến chân núi. Những người kể chuyện chữ Thần với các phóng viên phần lớn là cư dân làng Tri Thiện (Nga Thiện cũ).

Dân trí (2013) ghi vị trí ở xóm 7, xã Nga Thiện; nhóm phóng viên đi đò dọc sông Hoạt từ ngã ba sông Chính Đại (xã Nga Điền) vào — quãng đường chừng 3 km mà mất gần 2 giờ, hai bên bờ là những dãy núi đá vôi nối tiếp nhau. Tấm bia nằm trên một ngọn núi nhô sát ra sông.

Đại Nam nhất thống chí (phần tỉnh Thanh Hóa, quyển thượng) chép: núi Thạch Bi ở phường Mỹ Quan, huyện Tống Sơn; “non liền bến nước, móng đá thuyền chui” (Báo Thanh Hóa và VnExpress dẫn, chú thêm nay là phần đất xã Nga Thiện, tức xã Ba Đình). Báo An Giang (2025) gọi ngọn núi này là núi Bia Thần. Lưu ý: Thanh Niên (2019) lại dùng tên “núi Thạch Bi” cho ngọn núi có động Từ Thức.

Chữ đại tự trên vách đá

VnExpress và Báo Thanh Hóa mô tả thống nhất:

• Chữ nằm cách mặt đất khoảng 20 m, ở chính giữa một vách núi dựng đứng, bằng phẳng.
• Chữ rộng khoảng 3 m, cao khoảng 3,5 m — cỡ một chiếc chiếu lớn.
• Dù khắc trên đá, nét chữ mềm mại, tinh xảo như một bức thư pháp.
• Quanh chữ không có lối đi, điểm tựa hay ngách hang nào dẫn tới.

Ông Mai Văn Thuần, làm trang trại dưới chân núi, kể với VnExpress rằng có một cái hang xuyên thẳng từ chân lên đỉnh núi, nhưng không có ngách nào thông ra vách đá có chữ. Báo Thanh Hóa thêm một hình ảnh: những ngày mưa, nước từ đỉnh núi chảy qua các nét khắc rồi đổ xuống, nhìn từ xa như dòng lệ chảy ra từ chữ Thần.

Bài của Dân trí năm 2013 mô tả khá khác, nên được ghi lại để đối chiếu:

Sự chênh lệch có thể do cách ước lượng từ dưới thấp, hoặc do người viết gọi “tấm bia” là phần khác nhau của vách đá; chưa có bản đo đạc chính thức nào được công bố.

Ai đã khắc chữ Thần?

Các nguồn ghi nhận ba thuyết:

1. Vua Lê Thánh Tông. Đại Nam nhất thống chí chép: “Trên vách đá có một chữ Thần viết bằng nét son tươi thắm, tương truyền vua Lê Thánh Tông ngự đề chữ đó”. Lê Thánh Tông có thơ đề cửa biển Thần Phù (Thần Phù hải môn lữ thứ, Thi viện) và thơ khắc ở động Bạch Á gần đó.
2. Chúa Trịnh Sâm, năm Tân Mão 1771. “Có sách sử chép” rằng khi đi qua vùng đất này, thấy cảnh núi non hùng vĩ, chúa sai người khắc chữ lên núi (VnExpress, Báo Thanh Hóa). Đáng chú ý, tháng 2 năm Tân Mão (1771), Trịnh Sâm đề thơ ở động Từ Thức (Thi viện) — tức ông có mặt ở vùng này đúng năm ấy; chúa cũng có thơ đề ở cửa biển Thần Phù (Báo Văn nghệ). Dù vậy, đây chỉ là sự trùng khớp về thời gian, chưa phải bằng chứng ông cho khắc chữ Thần.
3. Gắn với cửa Thần Phù thời Lý. Tương truyền khi vua Lý Thái Tông nam chinh, đến cửa biển gặp sóng to gió lớn, nhờ một đạo sĩ pháp thuật cao cường dẹp yên, sau được tôn là Áp Lãng chân nhân; nhà vua đặt tên cửa biển là Thần Phù (còn gọi Thần Đầu). Báo Thanh Hóa nêu khả năng chữ Thần được tạc lên vách núi như một lời tạ ơn trời đất, đánh dấu vùng đất tâm linh này.

Năm 2017, ông Mai Văn Dũng, Trưởng phòng Văn hóa, Thể thao và Du lịch huyện Nga Sơn, cho biết đến thời điểm đó chưa có tài liệu chính thức nào được công bố về chữ Thần cổ ở núi Thạch Bi (VnExpress).

Người xưa khắc bằng cách nào?

Câu hỏi khiến người ta trăn trở nhất là kỹ thuật thi công trên vách đá dựng đứng:

• Lợi dụng thủy triều. Theo nhà nghiên cứu văn hóa, họa sĩ Phan Bảo, sông Hoạt chảy qua chân núi hôm nay là dấu tích một dòng chảy của cửa Thần Phù; xưa vùng này mênh mông nước, không thể dựng thang hay giàn giáo. Người xưa có thể neo một chiếc thuyền lớn vào vách đá: triều lên thì khắc phần trên, triều xuống thì khắc phần dưới. Ông cho rằng việc này phải kéo dài cả năm hoặc hơn, không phải một người thợ hứng chí mà làm được (VnExpress).
• Đu dây từ đỉnh núi. Một cách giải thích khác là thợ dùng dây thừng đu người từ trên đỉnh xuống để thao tác giữa không trung (Báo Thanh Hóa).

Những câu chuyện quanh chữ Thần

Báo chí ghi lại nhiều câu chuyện dân gian — có chuyện mang màu huyền bí, có chuyện đã được giải thích:

• “Vùng đất của thần linh.” Người địa phương coi núi Thạch Bi và cửa Thần Phù dưới chân núi là đất thiêng, ít dám lui tới; có lời đồn quanh chữ Thần có kho báu nhưng chưa ai tìm thấy (VnExpress).
• Chuyện hai cha con. Ông Mai Đình Thân, cán bộ xã Nga Thiện, kể với VnExpress chuyện hai cha con người vùng Nga Điền mang dụng cụ, bắc thang định đục phá chữ Thần, về nhà thì ốm chết — một sự trùng hợp càng khiến chữ Thần thêm bí ẩn.
• Dịch đau mắt. Theo Dân trí, có thời dân làng bên sông bị dịch đau mắt, cho là do tấm bia “chiếu” vào làng nên bắc thang đục mất những dòng chữ nhỏ ở bốn góc. Sau đó cơ quan y tế kiểm tra mới biết dịch là do dùng nước sông Hoạt ô nhiễm.
• Người gác chữ Thần. Vợ chồng ông Mai Nguyễn Thuần (xóm 7, Nga Thiện) là những người đầu tiên ra khai hoang dưới chân núi; hơn 20 năm họ tự nguyện trông giữ, rằm và mùng một thắp hương, từng báo công an ngăn người lén đục bia. Nhiều người từ Hậu Lộc, Hoằng Hóa tìm đến thắp hương và lấy nước trong cái hang nhỏ dưới chữ Thần mang về (Dân trí, 2013).

Chữ Thần và cửa biển Thần Phù

Hàng nghìn năm trước, vùng Nga Sơn còn nhiều đảo hoang giữa biển, và theo VnExpress, chân núi Thạch Bi chính là cửa biển Thần Phù — huyết mạch đường thủy từ Bắc vào xứ Thanh – Nghệ, cửa biển hiểm yếu đi vào ca dao “Lênh đênh qua cửa Thần Phù / Khéo tu thì nổi, vụng tu thì chìm”. Cảnh non nước nơi đây khiến nhiều bậc vua chúa, thi nhân như Lý Thánh Tông, Trương Hán Siêu, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Ngô Thì Sĩ… mỗi lần qua đều cảm tác thơ ca (VnExpress).

Nay cửa Thần Phù đã cách biển hơn 10 km, nằm giữa vùng phù sa bồi đắp thuộc xã Yên Lâm (Yên Mô, Ninh Bình) và các xã Nga Thiện, Nga Điền (nay thuộc xã Ba Đình và xã Nga An). Chuyện chữ Thần vì thế cũng là một chứng tích của quá trình biển lùi, đất bồi đã tạo nên Nga Sơn ngày nay. Đọc thêm: Cửa Thần Phù.

Hiện trạng và bảo vệ

• 2013: chữ bị rêu phủ, mờ đi nhiều; người dân quen gọi là “bia thần” (Dân trí).
• 2017: chính quyền giao UBND xã Nga Thiện có biện pháp bảo vệ bia đá trên vách núi; huyện chủ trương về lâu dài phát triển khu vực thành điểm du lịch tâm linh gắn với các di tích phụ cận. Gần đây vách núi được phát quang, chữ lộ rõ, có thể quan sát từ xa (VnExpress).
• 2026: Báo Thanh Hóa kể người dân địa phương vẫn kính cẩn giữ gìn, “ít ai dám mạo phạm”. Trong danh sách hai di tích quốc gia và sáu di tích cấp tỉnh của xã Ba Đình mà Báo Thanh Hóa nêu (4/2026), chưa có chữ Thần.

Kinh nghiệm tham quan

• Chữ Thần chỉ tới được bằng đường sông; nên nhờ người địa phương chở đò dọc sông Hoạt.
• Chữ nằm cao trên vách — hãy ngắm từ dưới thuyền hoặc chân núi, không trèo lên vách đá.
• Có thể kết hợp với động Từ Thức, động Bạch Á và đền thờ Mai An Tiêm.

Xem thêm: Cửa Thần Phù · Động Từ Thức · Động Bạch Á · Xã Ba Đình

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — Huyền thoại chữ Thần trên vách núi Thạch Bi (5/3/2026)
• VnExpress — Chữ 'Thần' bí ẩn trên vách núi ở cửa biển Thần Phù (28/1/2017)
• Dân trí — Kỳ bí “chữ thần” trên vách núi (19/3/2013)
• Báo Thanh Hóa — Ba Đình đánh thức tiềm năng du lịch (15/4/2026)
• Báo An Giang — Đánh thức miền quê “cổ tích” Nga Sơn (5/3/2025)
• Báo Văn nghệ — Những bài thơ khắc trong hang động: Nét đẹp văn hóa xứ Thanh (8/11/2025)
• Thi viện — Ngự chế đề Từ Thức động (Trịnh Sâm)
• Thanh Niên — Huyền ảo chuyện tình chàng Từ Thức với tiên nữ Giáng Hương nơi động Bích Đào (16/3/2019)