Hồ Quý Ly (1336 – 1407?) không phải người Nga Sơn — chính sử ghi rõ quê ông ở hương Đại Lại, huyện Vĩnh Ninh (Vĩnh Lộc xưa, nay thuộc huyện Hà Trung), tổ tiên là Hồ Hưng Dật gốc Chiết Giang định cư ở Diễn Châu từ thế kỷ X. Nhưng trên đất Nga Sơn, vị vua sáng lập nhà Hồ để lại cả một chuỗi địa danh và truyền thuyết — đến mức dân gian quen gọi vùng này là đất của "Hồ Vương".

Nhà cải cách táo bạo của thế kỷ XIV

Thăng tiến dưới triều Trần nhờ tài năng và thế lực ngoại thích, Hồ Quý Ly dần nắm trọn binh quyền. Năm 1397, ông cho xây thành Tây Đô — Thành Nhà Hồ ở Vĩnh Lộc, nay là Di sản văn hóa thế giới — và ép dời đô về Thanh Hóa. Năm 1400, ông phế Trần Thiếu Đế, lập nhà Hồ, đặt quốc hiệu Đại Ngu.

Là nhà cải cách táo bạo bậc nhất lịch sử trung đại: phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao (1396), hạn điền, hạn nô, cải cách thi cử, đề cao chữ Nôm — nhưng triều đại của ông quá ngắn. Năm 1406–1407, quân Minh xâm lược; cha con ông bị bắt ở Kỳ La (Hà Tĩnh), giải về Kim Lăng, và ông mất trên đất Trung Quốc.

Đồi Hồ và Bến Tín ở Nga Thiện

Theo khảo sát của nhà nghiên cứu Hà Mạnh Khoa (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 6/1990), xã Nga Thiện còn nguyên chuỗi địa danh gắn với nhà Hồ. Đồi Hồ — ngọn đồi cao chừng 30 mét ở cuối dãy núi có động Từ Thức, kề tả ngạn sông Hoạt — tương truyền là nơi Hồ Quý Ly cho quân san phẳng đỉnh làm chỗ đóng quân, trong một lần chiến thuyền của ông bị mắc cạn trên đường ra biển.

Cách chân đồi chừng 400 mét là Bến Tín — nơi thuyền mắc cạn. Tương truyền dân họ Thịnh trong vùng đã đào bùn cát khơi ngòi cho nước chảy vào cứu thuyền; để ghi ơn, Hồ Quý Ly miễn sưu thuế cho cả họ.

Từ chợ Hồ Vương đến tên xã mới 2025

Ở làng Ngọc Liên (xã Nga Liên cũ) có chợ Hồ Vương; và đường Hồ Vương dài gần sáu cây số chạy từ Bến Tín qua bốn xã Nga Giáp, Nga Hải, Nga Thành, Nga Liên — tương truyền đắp theo mạch đường rút quân của nhà Hồ. "Hồ Vương" — vua Hồ — cứ thế thành tên đất, tên chợ, tên đường suốt sáu trăm năm.

Năm 2025, khi bốn xã Nga Hải, Nga Thành, Nga Giáp, Nga Liên hợp nhất, cái tên dân gian ấy được chọn đặt cho đơn vị hành chính mới: xã Hồ Vương. Sự trùng khớp thật trọn vẹn: con đường Hồ Vương xưa chạy qua đúng bốn xã nay mang tên nó — dấu tích vị vua cải cách trở lại bản đồ sau sáu thế kỷ.

Nga Sơn không phải quê hương Hồ Quý Ly, nhưng là nơi hiếm hoi tên ông còn sống trong lời ăn tiếng nói hằng ngày của người dân. Có lẽ vì thế mà nhiều người Nga Sơn vẫn tin vua Hồ là người của quê mình — một "sự nhận vơ" đáng yêu mà lịch sử hoàn toàn có thể mỉm cười bỏ qua.