Hồ Quý Ly và Nga Sơn — Đồi Hồ, Bến Tín, chợ và đường Hồ Vương

Hồ Quý Ly (1336 – 1407?) là người lập ra nhà Hồ và nước Đại Ngu, nhà cải cách gây tranh cãi bậc nhất thời trung đại. Ông không phải người Nga Sơn: quê ông ở hương Đại Lại, vùng xã Hà Đông cũ của huyện Hà Trung, nay thuộc xã Hà Trung, Thanh Hóa. Ấy vậy mà trên đất Nga Sơn vẫn còn một chuỗi địa danh mang bóng dáng vua Hồ — Đồi Hồ, Bến Tín, chợ Hồ Vương, đường Hồ Vương — và từ ngày 1/7/2025, cái tên "Hồ Vương" đã thành tên một xã mới.

Bài này tóm lược tiểu sử Hồ Quý Ly theo sử sách, rồi lần theo những dấu vết dân gian ở Nga Sơn mà nhà sử học Hà Mạnh Khoa khảo sát năm 1990 — tách bạch đâu là chính sử, đâu là truyền thuyết.

Quê Đại Lại và dòng họ

Theo Đại Việt sử ký toàn thư (dẫn trong khảo cứu của Hà Mạnh Khoa), tổ tiên Hồ Quý Ly là Hồ Hưng Dật, sang Việt Nam thời Hậu Hán (947–950), làm thái thú Diễn Châu (Nghệ An). Đến đời cháu thứ 12 là Hồ Liêm thì dời ra hương Đại Lại (Thanh Hóa), làm con nuôi tuyên úy Lê Huấn nên đổi sang họ Lê. Quý Ly là cháu bốn đời của Lê Huấn, vì thế nửa đầu đời ông mang tên Lê Quý Ly; đến khi lên ngôi mới đổi về họ Hồ.

Đại Lại là vùng đất dưới chân núi Đại Lại (sau đổi tên núi Kim Âu), bên sông Lèn. Đại Nam nhất thống chí chép Ly cung nhà Hồ ở thôn Trung, xã Kim Âu, huyện Vĩnh Lộc — nơi mà báo Thanh Niên xác định nay là xã Hà Đông, huyện Hà Trung. Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15, xã Hà Đông cùng Hà Ngọc, Yến Sơn và một phần thị trấn Hà Trung, xã Hà Bình hợp thành xã Hà Trung mới từ năm 2025.

Thế lực của Quý Ly ở triều Trần bắt đầu từ quan hệ ngoại thích: hai người cô ruột của ông đều là cung nhân của vua Trần Minh Tông — một bà sinh ra vua Trần Nghệ Tông, một bà sinh ra vua Trần Duệ Tông. Wikipedia tiếng Việt ghi ông thuở nhỏ học võ, sau đỗ thi Hương; năm 1371 được vua Nghệ Tông gả em gái vừa góa chồng là công chúa Huy Ninh.

Từ Khu mật viện đến Phụ chính Thái sư (1371–1399)

Năm 1371, Quý Ly làm Khu mật viện đại sứ, được sai vào Nghệ An chiêu tập dân chúng. Dưới thời Trần Duệ Tông, ông làm Tham mưu quân sự và theo vua đi đánh Chiêm Thành; năm 1377 vua tử trận ở thành Đồ Bàn. Những năm sau đó, chiến thuyền Chiêm Thành của vua Chế Bồng Nga nhiều lần đánh ra Thăng Long và Thanh Hóa, và Quý Ly trở thành người cầm quân chống giữ:

• Năm 1380, ông thống lĩnh thủy quân, đóng cọc giữa sông Ngu (sông Lạch Trường, Hoằng Hóa) rồi đánh lui quân Chiêm.
• Năm 1382, quân Chiêm lại vào Thanh Hóa. Quý Ly đóng quân ở núi Long Đại (núi Hàm Rồng), sai tướng Nguyễn Đa Phương đóng cọc giữ cửa biển Thần Đầu; thủy quân Chiêm bị hỏa khí đốt cháy gần hết thuyền (theo Wikipedia tiếng Việt, dẫn sử cũ). Thần Đầu chính là tên cũ của cửa Thần Phù — học giả Dương Quảng Hàm viết đó là "cửa biển cũ, ở chỗ giáp giới" huyện Yên Mô (Ninh Bình) và huyện Nga Sơn. Đây là một trong số ít sự kiện chính sử gắn tên Hồ Quý Ly với vùng biển Nga Sơn.

Năm 1387, ông được thăng Đồng bình chương sự, được Thượng hoàng Nghệ Tông ban thanh gươm và lá cờ đề tám chữ "Văn võ toàn tài, quân thần đồng đức". Sau khi Nghệ Tông mất (cuối năm 1394), Quý Ly làm Nhập nội Phụ chính Thái sư, nắm gần như toàn bộ quyền bính.

Tháng Giêng năm Đinh Sửu (1397), ông sai Thượng thư Đỗ Tỉnh đến xem đất, đo đạc động An Tôn (Vĩnh Lộc) để đắp thành, đào hào, lập tông miếu; tháng 3 thì xong. Mùa đông năm ấy, Quý Ly ép vua Trần Thuận Tông rời đô vào Thanh Hóa, tạm ở cung Bảo Thanh tại chính quê Đại Lại của ông. Tháng 3/1398, vua bị buộc nhường ngôi cho Thái tử An mới ba tuổi (Trần Thiếu Đế) — lễ lên ngôi cũng diễn ra ở cung Bảo Thanh. Năm 1399, Thuận Tông bị giết; nhóm Trần Khát Chân mưu giết Quý Ly không thành, khoảng 370 người bị xử tử.

Lập nhà Hồ và nước Đại Ngu (1400–1407)

Tháng 2/1400, Quý Ly phế Thiếu Đế, tự lên ngôi, đặt niên hiệu Thánh Nguyên, quốc hiệu Đại Ngu và đổi về họ Hồ. Chưa đầy một năm sau, theo lệ nhà Trần, ông nhường ngôi cho con thứ là Hồ Hán Thương, lên làm Thái thượng hoàng nhưng vẫn quyết mọi việc lớn.

Nhà Hồ đánh Chiêm Thành, năm 1402 buộc Chiêm dâng đất Chiêm Động và Cổ Lũy, lập thành bốn châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa. Nhưng ở phương Bắc, nhà Minh lấy cớ "phù Trần diệt Hồ" đem quân sang năm 1406. Thành Đa Bang thất thủ ngày 20/1/1407, quân Minh vào Thăng Long ngày 22/1/1407. Cha con họ Hồ rút ra biển rồi vào Thanh Hóa, Nghệ An; tháng 6/1407, cả gia quyến và tùy tướng bị bắt ở vùng núi Thiên Cầm, cửa biển Kỳ La (Hà Tĩnh), rồi bị giải sang Trung Quốc. Nhà Hồ tồn tại vẻn vẹn bảy năm.

Những cải cách táo bạo

Hồ Quý Ly nắm quyền khoảng 35 năm dưới triều Trần và triều Hồ, và để lại một loạt cải cách mà sử học hiện đại vẫn bàn cãi (theo báo Người Hà Nội và Wikipedia tiếng Việt):

Cái giá của những cải cách ấy là sức dân. Tiền giấy dễ làm giả, dễ hỏng, người buôn bán chê không dùng; nhà Hồ phải đặt luật trị tội người không tiêu tiền giấy. Sử gia Phan Huy Chú về sau chê rằng một mảnh giấy vuông không thể đổi lấy món hàng trị giá hàng trăm đồng.

Thành nhà Hồ — di sản thế giới

Công trình còn lại đồ sộ nhất của thời Hồ là thành Tây Đô (Thành nhà Hồ, còn gọi thành An Tôn). Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, thành có hình gần vuông, chiều Nam – Bắc hơn 900 m, Đông – Tây hơn 700 m, chu vi khoảng 3.200 m, cao 6 m; bốn mặt ốp đá phiến ghè đẽo vuông vức, bốn cửa đều xây vòm cuốn, trong đó cửa Nam là cửa chính.

Ngày 27/6/2011, tại kỳ họp thứ 35 của Ủy ban Di sản thế giới ở Paris, Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới, đáp ứng tiêu chí (ii) và (iv). Vùng đề cử rộng 155,5 ha, gồm tòa thành đá, La Thành, các di tích khảo cổ và cảnh quan; vùng di sản rộng hơn 5.000 ha (báo Nhân Dân). Thành nằm ở huyện Vĩnh Lộc cũ; từ năm 2025, các xã Vĩnh Quang, Vĩnh Yên, Vĩnh Tiến, Vĩnh Long hợp thành xã Tây Đô — cái tên gợi lại kinh đô nhà Hồ.

Ở quê Đại Lại, phế tích cung Bảo Thanh (Ly cung Trần – Hồ) rộng khoảng 2 ha dưới chân núi Kim Âu, làng Kim Phát, được GS Hoàng Xuân Hãn phát hiện năm 1942, khai quật các năm 1979, 1980, 1983, 1985 và được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1997 (Thanh Niên, VnExpress).

Dấu vết Hồ Quý Ly ở Nga Sơn

Tháng 9/1990, nhà sử học Hà Mạnh Khoa về Nga Sơn khảo sát và công bố kết quả trong bài "Dấu vết về Hồ Quý Ly ở Nga Sơn – Thanh Hóa" (Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 6/1990, tr. 34–36). Những gì dưới đây phần lớn là truyền thuyết và hồi cố của người cao tuổi, không có trong chính sử — chính tác giả cũng để ngỏ câu hỏi chúng thuộc thời nào.

Chợ Hồ Vương

Chợ thuộc làng Ngọc Liên, tổng Liên Sơn (xã Nga Liên cũ, nay thuộc xã Hồ Vương), mỗi tháng họp 9 phiên vào các ngày 3, 7, 10, 13, 17, 20, 23, 27, 30. Chợ nhiều lần dời chỗ, cuối cùng sang đất hai làng Liên Quy và Lạc Nghiệp; năm 1951, trong kháng chiến chống Pháp, chợ bị giải tán và nhập vào chợ Hói Đào, cách nhà thờ Nga Liên khoảng 100 m. Làng Ngọc Liên do ba họ Nguyễn, Tống, Trần từ Nam Định, Ninh Bình vào khai phá, đến năm Tự Đức thứ 7 (1854) mới chính thức thành lập; tác giả suy luận chợ ra đời quanh mốc ấy. Điều đáng chú ý không phải là chợ, mà là cái tên Hồ Vương.

Truyền thuyết chiến thuyền mắc cạn và họ Thịnh

Theo hồi cố, địa danh Hồ Vương nằm ở vùng hai làng Liên Quy và Lạc Nghiệp, giáp ranh hai xã Nga Liên và Nga Thành (nay đều thuộc xã Hồ Vương). Tương truyền trong một lần ra biển tránh giặc, chiến thuyền của Hồ Quý Ly mắc cạn trên bãi bùn. Dân họ Thịnh ở tổng Đô Bái (xã Nga Hải cũ) kéo nhau ra đào bùn cát thành một con ngòi cho nước chảy vào, thuyền nổi lên ra được biển. Về sau, Hồ Quý Ly miễn sưu thuế cho họ Thịnh để ghi công; họ này sau đổi thành họ Mai.

Khi nhà Nguyễn ban sắc "Sự tích Hồ Vương", hai tổng Đô Bái và Liên Sơn từng tranh công; vì chỉ họ Thịnh (Mai) ở Đô Bái có gia phả chép việc tổ tiên cứu thuyền, đạo sắc được giao cho họ này giữ.

Đường Hồ Vương

Con đường liên xã dài gần 6 km bắt đầu từ Bến Tín trên sông Hoạt (xã Nga Thiện cũ), chạy thẳng ra biển qua các xã Nga Giáp, Nga Hải, Nga Thành, Nga Liên, cuối đường nối với đường Hói Đào. Theo hồi cố của người dân, đường được đắp về sau theo mạch đường rút quân của Hồ Quý Ly, vì vậy mang tên đường Hồ Vương.

Đồi Hồ và Bến Tín

Đồi Hồ thuộc xã Nga Thiện cũ (nay là xã Ba Đình), nằm ở cuối dãy núi có hang Từ Thức, bên tả ngạn sông Hoạt, cạnh âu Mỹ Quan Trang; diện tích chừng 0,35 ha. Bài khảo sát ghi độ cao khoảng 30 m, nhưng ngay sau lại ghi khoảng 20 m. Đồi có dáng lạ do bàn tay con người cải tạo: tương truyền vua Hồ cho quân san phẳng đỉnh đồi làm nơi đóng quân.

Cũng theo truyền thuyết, có một đêm Hồ Quý Ly rút quân về phía nam theo hướng từ Bến Tín — cách chân Đồi Hồ khoảng 400 m — ra biển. Để quân không lạc, ông cho người đốt hương cắm thành hàng từ Bến Tín ra tận biển; quân lính lần theo đốm sáng mà đi. Hướng rút quân ấy trùng với đường Hồ Vương ngày nay. Lưu ý: theo nguồn khảo sát, chuyện thuyền mắc cạn và họ Thịnh đào ngòi gắn với vùng Hồ Vương ở Nga Liên – Nga Thành; Bến Tín là điểm cắm hương dẫn đường, không phải nơi thuyền mắc cạn.

Câu hỏi còn để ngỏ

Hà Mạnh Khoa đặt câu hỏi: các dấu tích này thuộc thời Hồ Quý Ly cầm quân chống Chiêm Thành ở vùng biển Thanh Hóa (cuối thế kỷ XIV), hay lúc nhà Hồ rút quân trước giặc Minh (1407)? Ông lưu ý vùng Nga Điền (nay thuộc xã Nga An) — có Tạc Khẩu, ngã ba Chính Đại — tương truyền là nơi Hồ Quý Ly nhiều lần đánh quân Chiêm, và gợi ý xét Đồi Hồ cùng thành Quảng Công mà sử sách có chép (vùng Tam Điệp, Ninh Bình) như một hệ thống đồn – thành của nhà Hồ ở cửa ngõ đông bắc Thanh Hóa. Theo TS Mai Thanh Sơn (báo Công an Nhân dân), nhà Hồ có xây một tòa thành án ngữ đường biển Bắc – Nam gần cửa Thần Phù, dấu tích còn ở xóm Thành Hồ, thôn Quảng Công, xã Yên Thái (Yên Mô, Ninh Bình).

Trên đất Nga Thiện cũ còn có động Bạch Á với dãy rồng đá chạm trên vách; một trang cộng đồng về di tích (Vietnam Landmarks) so sánh chúng với rồng đá Thành nhà Hồ, nhưng nhận định này chưa được nguồn nghiên cứu chính thức xác nhận.

Từ địa danh dân gian đến tên xã Hồ Vương (2025)

Theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, toàn bộ diện tích và dân số các xã Nga Hải, Nga Thành, Nga Giáp, Nga Liên được sắp xếp thành xã mới tên xã Hồ Vương; chính quyền xã hoạt động từ ngày 1/7/2025. Theo cổng thông tin của xã, Hồ Vương rộng 19,28 km², dân số 27.063 người, có 28 thôn, trụ sở đặt tại thôn Bắc Trung. Xem chi tiết ở bài Xã Hồ Vương và bảng tra cứu xã cũ – xã mới.

Chưa thấy văn bản chính thức nào giải thích lý do chọn tên, nhưng sự trùng khớp rất rõ: địa danh Hồ Vương nằm ở giáp ranh Nga Liên – Nga Thành, chợ Hồ Vương ở Ngọc Liên, và đường Hồ Vương chạy qua vùng các xã cũ nay hợp lại thành xã mới. Riêng Đồi Hồ và Bến Tín — điểm đầu của câu chuyện và của con đường — lại thuộc xã Nga Thiện cũ, nay nằm trong xã Ba Đình.

Cuối đời và đánh giá của hậu thế

Số phận Hồ Quý Ly sau năm 1407 không được chép rõ. Có thuyết nói ông bị nhà Minh giết khi sang Yên Kinh, có thuyết nói ông bị đày làm lính ở Quảng Tây và mất vài năm sau; Minh thực lục thì chép cha con ông được tha tội. Con trưởng Hồ Nguyên Trừng được nhà Minh dùng vì tài chế súng, làm quan đến Thượng thư bộ Công. Nhà khảo cổ Đỗ Đình Truật cho rằng Hồ Quý Ly mất ở Nam Kinh; năm 2004 ông sang núi Lão Hổ Sơn (Nam Kinh) tìm mộ nhưng không xác định được, chỉ mang về một nắm đất (Tuổi Trẻ).

Sử gia thời trung đại phần lớn lên án ông: Ngô Sĩ Liên gọi cha con họ Hồ là "loạn thần tặc tử"; Phan Huy Chú xếp nhà Hồ vào phần "nhuận", không chính thống. Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược thừa nhận Hồ Quý Ly "không phải là một người tầm thường" nhưng trách ông cướp ngôi, tạo cớ cho giặc Minh. Giới sử học hiện đại nhìn nhận lại các cải cách của ông, song đều thống nhất nguyên nhân thất bại là không được lòng dân — đúng như lời Hồ Nguyên Trừng: "Thần không ngại đánh, chỉ sợ lòng dân không theo mà thôi".

Ở Nga Sơn, vua Hồ không có đền thờ hay lăng mộ; thứ còn lại là những cái tên. Sáu thế kỷ sau, một trong những cái tên ấy trở lại bản đồ hành chính — điều mà có lẽ chính người đặt ra nó cũng không ngờ tới.

Niên biểu

Xem thêm: Xã Hồ Vương · Cửa Thần Phù · Động Bạch Á · Động Từ Thức · Dòng thời gian lịch sử Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• Thành Nhà Hồ (thanhnhaho.vn) — Dấu vết Hồ Quý Ly ở Nga Sơn - Thanh Hóa (Hà Mạnh Khoa, đăng lại từ Tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 6/1990, tr. 34–36)
• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia — Vì sao Hồ Quý Ly quyết định dời đô về An Tôn? (5/12/2012)
• Nhân Dân — Thành nhà Hồ chính thức được UNESCO công nhận là di sản thế giới (27/6/2011)
• Người Hà Nội — Hồ Quý Ly - nhà canh tân nổi tiếng (5/12/2023)
• Thanh Niên — Ly cung Trần - Hồ: Đâu rồi vàng son xưa cũ (6/2/2022)
• VnExpress — Dấu tích cung điện hơn 600 tuổi của nhà Hồ (4/2/2025)
• Tuổi Trẻ — Đi tìm mộ Hồ Quý Ly (11/12/2004)
• Công an Nhân dân — Sự thật về cửa biển Thần Phù (TS Mai Thanh Sơn, 11/9/2017)
• Báo Điện tử Chính phủ — Toàn văn Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15 sắp xếp các ĐVHC cấp xã của tỉnh Thanh Hóa năm 2025 (16/6/2025)
• UBND xã Hồ Vương — Vị trí địa lý
• Wikipedia tiếng Việt — Hồ Quý Ly; Hồ Vương