Hữu Loan (1916–2010), tên thật Nguyễn Hữu Loan, sinh ngày 2/4/1916 trong một gia đình tá điền nghèo ở làng Vân Hoàn, xã Nga Lĩnh (sau thuộc Nga Phượng, nay thuộc xã Nga Thắng mới). Ông là tác giả "Màu tím hoa sim" — một trong những bài thơ tình nổi tiếng nhất thi ca Việt Nam thế kỷ XX.

Từ cậu tú nghèo đến Ủy ban khởi nghĩa Nga Sơn

Năm 1938, chàng trai nghèo Nga Sơn ra Hà Nội thi đỗ tú tài — thành tích hiếm có ở nông thôn Thanh Hóa thời ấy — rồi về dạy học, làm gia sư cho gia đình ông Lê Đỗ Kỳ, Tổng thanh tra canh nông Đông Dương. Ông tham gia phong trào Mặt trận Bình dân từ 1936, rồi hoạt động Việt Minh; năm 1943 về quê gây dựng phong trào.

Cách mạng tháng Tám 1945, ông làm Phó Chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa huyện Nga Sơn. Kháng chiến chống Pháp, ông vào quân đội, phục vụ Đại đoàn 304, làm chủ bút báo Chiến Sĩ của Liên khu IV, và viết "Đèo Cả" (1946) — một trong những bài thơ kháng chiến nổi tiếng đầu tiên.

Màu tím hoa sim

Đầu năm 1949, ông cưới bà Lê Đỗ Thị Ninh — cô học trò ông từng dạy kèm. Chưa đầy bốn tháng sau, bà chết đuối khi giặt áo bên sông, khi mới 16 tuổi. Nỗi đau ấy kết thành "Màu tím hoa sim" — bài thơ khóc vợ được chép tay truyền khắp vùng kháng chiến trước khi in lần đầu trên báo Trăm Hoa của Nguyễn Bính năm 1956:

Nhưng không chết người trai khói lửa Mà chết người gái nhỏ hậu phương…

Bài thơ về sau được phổ nhạc nhiều lần, nổi tiếng nhất là "Những đồi hoa sim" (Dzũng Chinh) và "Áo anh sứt chỉ đường tà" (Phạm Duy). Năm 1953, ông tục huyền với bà Phạm Thị Nhu — người được ông viết tặng bài "Hoa lúa" — và có với bà mười người con.

Hơn 30 năm thồ đá ở quê nhà

Sau thời gian làm biên tập báo Văn Nghệ ở Hà Nội, ông tham gia phong trào Nhân văn – Giai phẩm (1956–1958) với những bài thơ phê phán thói xu nịnh, nổi tiếng nhất là "Cũng những thằng nịnh hót". Năm 1958, ông rời Hà Nội, bỏ về quê Vân Hoàn, sống bằng làm ruộng, đánh cá và thồ đá — ngày ngày đục đá núi Vân Hoàn, chở xe cút kít đem bán, ròng rã hơn ba mươi năm.

Hình ảnh ông lão thi sĩ thồ đá nuôi mười người con mà không một lời oán thán đã thành biểu tượng về khí phách — như chính câu thơ ông tự họa: "cây gỗ vuông chành chạnh giữa dòng đời".

Được tôn vinh

Năm 1988, ông được phục hồi sinh hoạt văn nghệ; tập thơ "Màu tím hoa sim" in năm 1990. Tháng 10/2004, một công ty công nghệ mua bản quyền bài thơ "Màu tím hoa sim" với giá 100 triệu đồng — kỷ lục Việt Nam về tác quyền một bài thơ, sự kiện chấn động văn đàn lúc bấy giờ. Năm 2012, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật cho tập thơ này.

Ông qua đời ngày 18/3/2010 tại quê nhà, an nghỉ trên đồi sim Vân Hoàn — giữa màu hoa tím đã theo ông vào thi ca bất tử.

Cả cuộc đời chỉ để lại khoảng 60 bài thơ, nhưng với "Màu tím hoa sim", "Đèo Cả", "Hoa lúa"… Hữu Loan đã đưa tên làng Vân Hoàn, đất Nga Sơn vào những trang đẹp nhất của thi ca Việt Nam hiện đại.