Chùa Vân Lỗi (Sùng Nghiêm tự) — chùa Vân Hoàn và văn bia năm 1372

Trên lưng chừng ngọn núi đá làng Vân Hoàn có một ngôi chùa mà dân gian gọi bằng nhiều tên: chùa Vân Lỗi, Sùng Nghiêm tự, chùa Sỏi, nay quen gọi chùa Vân Hoàn. Chùa thuộc xã Nga Lĩnh cũ — giai đoạn 2019–2025 là xã Nga Phượng — nay thuộc xã Nga Thắng. Giá trị lớn nhất của chùa là những văn bia khắc vào vách đá, trong đó có tấm bia năm 1372 do danh thần nhà Trần Phạm Sư Mạnh soạn — tấm bia cổ nhất còn lại ở chùa (Tạp chí Nghiên cứu Phật học).

Báo Thanh Hóa (Trung Lê, 2021) gọi đây là “ngôi chùa lớn đầu tiên được ghi chép trong sử sách”, và cho biết nhóm bia đá chùa Vân Lỗi được công nhận di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 2007.

Vị trí: núi Vân Lỗi, làng Vân Hoàn

Chùa tọa lạc trên núi Vân Hoàn, ở làng Vân Hoàn; Tạp chí Nghiên cứu Phật học gọi ngọn núi là núi Vân Lỗi, còn gọi núi Vân Nham. Theo Báo Thanh Hóa, chùa dựng ở sườn phía nam núi, lưng chừng núi, cách mặt đất chừng 20 m; lối lên là những bậc đá lớn nhỏ; trên nóc mái chùa là một hang động cao, thạch nhũ thả xuống lơ lửng.

Về địa giới, làng Vân Hoàn thuộc xã Nga Lĩnh. Ngày 1/12/2019, Nga Lĩnh nhập với Nga Nhân thành xã Nga Phượng; từ ngày 1/7/2025, Nga Phượng cùng Nga Văn, Nga Thạch và Nga Thắng cũ hợp thành xã Nga Thắng mới (xem bảng tra cứu). Vân Hoàn không thuộc Nga Thạch cũ như đôi khi bị ghi nhầm.

Làng Vân Hoàn cũng là quê nhà thơ Hữu Loan, tác giả “Màu tím hoa sim”.

Những tên gọi của chùa

• Sùng Nghiêm tự — tên chữ ghi trên văn bia đời Trần; một bài của Báo Thanh Hóa ghi là Sùng Nghiêm Linh Tự.
• Chùa Vân Lỗi — theo tên ngọn núi.
• Chùa Sỏi — tên dân gian, còn trong câu ca dao Nga Sơn: “Đồn rằng chùa Sỏi lắm tiên / Bạch Câu lắm cá, Thạch Tuyền lắm quan”.
• Chùa Vân Hoàn — tên quen gọi hiện nay. Các cụ già làng giải thích chùa là nơi những dải mây rực rỡ thường tụ hội, nơi tiên giáng xuống du ngoạn, đúng nghĩa chữ Vân Hoàn: vân là mây, hoàn là tụ lại (Báo Thanh Hóa).

Tên tấm bia cổ nhất cũng được các sách ghi khác nhau: Thơ văn Lý – Trần giới thiệu là “Sùng Nghiêm tự Vân Lỗi sơn đại tự bi”, còn Lược truyện tác giả Việt Nam ghi “Vân Lỗi sơn, Sùng Khánh tự đại bi nhâm ký” (Báo Thanh Hóa dẫn); Tạp chí Nghiên cứu Phật học chép nhan đề bài văn là “Sùng Nghiêm sự Vân Lỗi sơn Đại Bi tự” (Chùa Sùng Nghiêm trên núi Vân Lỗi thờ tượng Đại Bi).

Dựng năm 1372 hay có từ thời Lý?

Hai nguồn chính đưa ra hai mốc khác nhau:

Văn bia năm 1372 kể việc mở núi, dựng am như một công trình mới, nên mốc 1372 có căn cứ văn bản trực tiếp; thuyết “thời Lý” dựa trên đánh giá hoa văn và cần thêm khảo cứu. Bài này ghi nhận các ý kiến, ưu tiên mốc của văn bia.

Văn bia Phạm Sư Mạnh năm 1372

Phạm Sư Mạnh, tự Nghĩa Phu, hiệu Úy Trai, người làng Hiệp Thạch, huyện Hiệp Sơn (Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi nay thuộc tỉnh Hải Dương), là học trò xuất sắc của Chu Văn An. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, tên thật của ông là Phạm Độ, thi đỗ được vua Trần Minh Tông đổi tên là Sư Mạnh. Năm 1345 ông được cử ra biện bác với sứ nhà Nguyên về chuyện cột đồng Mã Viện; sau làm tới Nhập nội hành khiển tri Khu mật viện sự. Thơ ông nay còn 33 bài, rải rác trong các tuyển tập; về văn, ông để lại một bài văn bia — chính là bài ở chùa Sùng Nghiêm núi Vân Lỗi (Tạp chí Nghiên cứu Phật học).

Theo Báo Thanh Hóa, ông tới đây năm Thiệu Khánh thứ 3 (1372) và để lại một bài ký, một bài minh 24 câu 96 chữ, và một bài thơ 4 câu 28 chữ. Tấm bia hiện vẫn còn nguyên vẹn, sắc nét, nằm ngay lối vào chùa. Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho biết người soạn văn là Hữu bộc xạ Phạm Sư Mạnh, người viết chữ để khắc là Chi hậu thư Mai Tỉnh. Nội dung chính của bài ký:

• Vị trụ trì đại hòa thượng ẩn tích núi rừng, từng có chiếu mệnh giúp việc trụ trì chùa Khánh Lâm; nhân đi vân du, thấy núi Vân Lỗi bốn bề sầm uất, bèn mở núi bạt rừng, dựng vài am, đúc một bộ tượng Tam Thế và một pho tượng Đại Bi toàn bằng vàng, đặt trên đỉnh non, sớm chiều cầu hoàng đồ bền vững, thiên hạ thái bình.
• Bốn phía quanh núi: phía đông có xóm làng đông đúc; phía nam gần sông lớn chảy ra cửa biển; phía tây có sông Kinh len lỏi tới hương Đại Ly, núi Ma Ni; phía bắc có đường lớn thông tới cửa biển Thần Đầu — tức cửa Thần Phù — làm chốn nghỉ chân cho người qua lại. Bia kết luận non Vân Lỗi là “chủ của các non”.
• Ruộng đất của chùa: một khoảnh đất hoang chân núi sát nước mặn, đông giáp đường nhỏ lấy nguồn nước Khê Sơn làm giới, tây giáp Vỹ Sơn, giao cho nhà chùa để nuôi tăng, tu bổ chùa.

Bài thơ bốn câu khép lại tấm bia (phiên âm theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học):

Môn Sâm lịch Tỉnh thướng vân đoan,Thân tại bích tiêu Ngân Hán gian.Hạ thị kình đào thiên vạn lý,Trường thiên phù thủy, thủy phù san.

Đại ý: vin sao Sâm, vượt sao Tỉnh mà lên tới đầu mây, thấy mình ở giữa trời xanh và sông Ngân; nhìn xuống, sóng kình muôn dặm; trời dài nổi trên nước, nước lại nâng núi — tả độ cao chót vót của ngọn núi giữa vùng cửa biển.

Những tấm bia khác: Ninh Tốn, Trịnh Sâm, Trịnh Tráng

Hai bài báo cùng năm 2021 của Báo Thanh Hóa đưa ra số liệu khác nhau về các tấm bia:

Nội dung các bia được nêu:

1. Bia Phạm Sư Mạnh (1372) — như trên.
2. Bài ký của Ninh Tốn (1743–1790), tiến sĩ, làm quan thời Lê – Trịnh. Bài ký ngợi ca ba vẻ đẹp của Vân Lỗi: núi xanh vút lên như bình phong ngọc; dòng sông lớn trước núi triều dâng sóng cuộn; ngôi chùa giữa eo núi thấp thoáng trong mây.
3. Bia thơ của chúa Trịnh — bài thứ nhất ghi của Tĩnh Vương Trịnh Sâm (ở ngôi chúa 1767–1782), tôn Vân Lỗi là danh thắng bậc nhất châu, tả dáng non, am mây, bãi cát, sóng cuộn mênh mang trước tầm mắt; bài thứ hai lại ghi bia thơ của Thanh Đô Vương Trịnh Tráng năm 1650. Chưa rõ đây là hai tấm bia khác nhau hay cùng một tấm được ghi nhận khác nhau.

Ngoài bia, Báo Thanh Hóa (Trung Lê) có đăng ảnh tượng khắc trên vách núi đá tại chùa.

Các văn bản Hán Nôm ở chùa được tập hợp trong sách Những bút tích Hán – Nôm hiện còn ở các hang động, vách núi đá xứ Thanh của Võ Hồng Phi, Hương Nao (NXB Giáo dục, 2007). Theo Tạp chí Nghiên cứu Phật học, chùa nằm bên con đường giao thông huyết mạch Bắc – Nam nên là điểm dừng chân của vua chúa, danh nho mỗi khi đi qua.

Đại Nam nhất thống chí cũng tả cảnh nơi đây: “Lên núi trông ra ngoài cửa biển Bạch Câu thì thấy chim biển, thuyền buồm hiện ra trước mắt” (Báo Thanh Hóa dẫn).

Dấu tích lịch sử ở chùa Vân Lỗi

Báo Thanh Hóa ghi lại những câu chuyện và sự kiện gắn với chùa:

• Thời Trần chống Nguyên: trận quyết chiến giữa quân Toa Đô và quân Trần do Thái sư Trần Quang Khải chỉ huy diễn ra trên sông Lèn — một bên là xã Quang Lộc (Hậu Lộc), bên này là đất Nga Lĩnh, Nga Thạch. Xác giặc ngổn ngang, máu nhuộm đỏ dòng sông, nên đoạn sông qua Nga Thạch còn gọi là sông Thắm. Sau chiến thắng quân Nguyên lần thứ ba, Hoàng thái hậu nhà Trần về chùa Vân Lỗi làm lễ cầu siêu cho vong hồn cả hai bên; dân làng Vân Hoàn sáng tác trò diễn “Bát man” (giết tám tướng giặc) để mua vui. Đây là truyền thuyết địa phương do báo ghi lại.
• Thời khởi nghĩa Ba Đình: nhân dân làng Vân Hoàn nuôi giấu mẹ Trần Xuân Soạn tại chùa để ông yên tâm cùng nghĩa quân Ba Đình chống Pháp.
• Tháng 5/1950: chùa là nơi họp Đại hội Đại biểu Đảng bộ huyện Nga Sơn lần thứ 3, với nghị quyết “Rào làng chống càn thắng lợi”. Chùa cũng là nơi tổ chức Đại hội thành lập Đảng bộ huyện Kim Sơn (Ninh Bình).

Con sông trước chùa đôi khi được gọi là “sông Đò Lèn”; Báo Thanh Hóa gọi là sông Lèn.

Hiện trạng và bảo tồn

Những lần hưng phế. Theo Báo Thanh Hóa (Trung Lê, 2021), thời chống Pháp chùa còn 25 pho tượng, năm 1945 bị phá hủy nhiều. Năm 1978, nhân dân trong xã phát động phong trào khôi phục chùa; năm 1996–1997, ngôi chùa và phủ Mẫu được xây lại, tồn tại đến nay. Năm 2007, nhóm bia đá được công nhận di tích cấp tỉnh.

Theo bài của Kiều Huyền (Báo Thanh Hóa, 11/2021):

• Các cụ cao niên kể trên đỉnh Vân Hoàn xưa có một cái hang hẹp mà rất sâu, thả dây buộc đá mãi không chạm đáy; nay chỉ còn một hang nhỏ nông. Bài báo viết: “Chùa tượng cũng đã biến mất”.
• Ông Nguyễn Hữu Dũng (77 tuổi) hơn 20 năm nay thường xuyên dọn dẹp chùa. Ông nhớ thuở nhỏ sân chùa là vườn táo, trong chùa có bóng tăng ni; nay không gian chùa bị thu hẹp, con sông trước mặt cũng đã bồi. Ngày rằm, mùng một, ngày Tết, người làng vẫn lên chùa thắp hương.
• Anh Trịnh Văn Hải, công chức văn hóa xã Nga Phượng (cũ), cho biết chùa đã có quy hoạch tổng thể kiến trúc cảnh quan nhưng chưa thực hiện được, chủ yếu vì thiếu nguồn xã hội hóa; nỗi lo lớn nhất là các tấm bia ký còn lại xuống cấp nếu không có kế hoạch giữ gìn.

Kinh nghiệm tham quan

• Chùa ở lưng chừng núi (khoảng 20 m) — cần leo dốc; tấm bia Phạm Sư Mạnh nằm ngay lối vào chùa.
• Người làng lên chùa đông vào ngày rằm, mùng một và dịp Tết.
• Kết hợp tìm hiểu quê hương nhà thơ Hữu Loan ở làng Vân Hoàn và các địa danh của xã Nga Thắng, như làng Thạch Giản quê Thám hoa Mai Anh Tuấn.

Xem thêm: Xã Nga Thắng · Nhà thơ Hữu Loan · Cửa Thần Phù · Dòng thời gian lịch sử Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• Báo Thanh Hóa — Linh thiêng đất và chùa Vân Hoàn (Kiều Huyền, 19/11/2021)
• Báo Thanh Hóa — Khám phá nét độc đáo nhóm bia đá chùa Vân Lỗi (Trung Lê, 22/11/2021)
• Tạp chí Nghiên cứu Phật học — Tìm hiểu một số bài thơ Thiền – Phật và bài văn bia của Phạm Sư Mạnh (TK14) (Đặng Việt Thủy, 10/7/2024)
• Báo Thanh Hóa — Xây dựng Nga Thắng phát triển nhanh, bền vững, trở thành xã NTM nâng cao vào năm 2030 — thành phần xã Nga Thắng mới
• Võ Hồng Phi, Hương Nao, Những bút tích Hán – Nôm hiện còn ở các hang động, vách núi đá xứ Thanh, NXB Giáo dục, 2007 (qua trích dẫn của Báo Thanh Hóa)