Mai Anh Tuấn (1815–1851), tên thật là Mai Thế Tuấn, quê làng Thạch Giản, xã Nga Thạch (nay thuộc xã Nga Thắng mới). Ông sinh tại Hà Nội — nơi cha ông, Tri huyện Thanh Trì Mai Thế Trinh, đang làm quan — nhưng gốc gác dòng họ Mai của ông đã nhiều đời bén rễ ở đất Nga Sơn, với cụ tổ bốn đời là tiến sĩ Mai Thế Chuẩn.

Vị Thám hoa đầu tiên của triều Nguyễn

Nổi tiếng thông minh từ nhỏ, ông đỗ đầu liên tiếp các kỳ thi. Tại khoa thi Đình năm Quý Mão 1843 (Thiệu Trị thứ 3), ông đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, đệ tam danh — tức Thám hoa, lại đỗ đầu thi Đình nên là Đình nguyên Thám hoa.

Vì triều Nguyễn không lấy Trạng nguyên và Bảng nhãn ở các khoa trước đó, ông trở thành vị Thám hoa đầu tiên kể từ khi triều này mở khoa thi tiến sĩ (1822) — học vị thực tế cao nhất của cả một giai đoạn. Vua Thiệu Trị khen ngợi bài văn Đình đối của ông vượt trội các cống sĩ, và chính nhà vua đã đổi tên ông thành Mai Anh Tuấn.

Ra làm quan, ông lần lượt giữ các chức Hàn lâm viện trước tác, Nội các bí thư, Thị độc rồi Thị độc học sĩ — làm việc trong Nội các, kề cận nhà vua.

Dâng sớ can vua

Đầu triều Tự Đức (1848), triều đình định dùng thuyền công và quan binh hộ tống một viên quan nhà Thanh về nước, kết hợp mua bán hàng hóa ở Quảng Đông. Mai Anh Tuấn dâng sớ can ngăn: việc ấy tốn kém, mở đường cho thói xa xỉ, trong khi mối nguy thực sự là nạn thổ phỉ nhà Thanh đang hoành hành nơi biên giới Lạng Sơn.

Lời nói thẳng khiến vua Tự Đức không hài lòng. Ông bị khép tội bất kính, giáng chức, phái đi làm Án sát tỉnh Lạng Sơn — thực chất là đày ra nơi biên viễn. Trớ trêu thay, đó cũng chính là vùng đất có mối nguy mà ông đã cảnh báo.

Tử trận nơi biên giới

Đến Lạng Sơn, ông dốc sức đánh dẹp thổ phỉ, giữ yên bờ cõi. Năm 1851, giặc phỉ Tam Đường từ Tiên Yên tràn sâu vào Lạng Sơn với khoảng ba nghìn quân. Mai Anh Tuấn cùng Chưởng vệ Nguyễn Đạc đem quân chống trả, thắng lớn lúc đầu; nhưng khi Nguyễn Đạc trúng thương, ông đem quân tiếp cứu, gặp địa hình hiểm trở và tử trận — khi mới 36 tuổi.

Nghe tin, vua Tự Đức thương xót, truy tặng Hàn lâm viện trực học sĩ, sắc cho hai tỉnh Lạng Sơn và Thanh Hóa lập đền thờ, linh vị được thờ tại đền Trung Nghĩa ở Huế. Người đời sau tôn vinh ông bằng bốn chữ "Hiếu – Trung – Nghĩa – Dũng".

Dấu ấn còn lại

Tại quê nhà Nga Thạch, đền thờ Mai Anh Tuấn được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1991. Ở Hà Nội, mộ và miếu thờ ông tọa lạc tại Hoàng Cầu (Đống Đa), nơi có con phố mang tên Mai Anh Tuấn chạy ven hồ.

Ở Nga Sơn, Trường THPT Mai Anh Tuấn — thành lập năm 1985, mang tên ông từ năm học 1999–2000 — là nơi bao thế hệ học trò quê hương tiếp nối truyền thống hiếu học của vị Đình nguyên Thám hoa.

Đỗ đạt cao nhất một thời, dám nói thẳng với vua, rồi ngã xuống nơi biên ải trong lúc làm tròn phận sự — cuộc đời 36 năm của Mai Anh Tuấn là trang sử đẹp nhất về đạo học và khí tiết của người Nga Sơn.