Nhà thơ Trịnh Thanh Sơn (1948–2007) — người “rót biển vào chai”

Trịnh Thanh Sơn (1948–2007), bút danh Lý Nguyên Anh, là nhà thơ, nhà văn và nhà phê bình văn học quê Nga Sơn, Thanh Hóa. Ông để lại gần 300 bài thơ, vài chục truyện ngắn, hơn hai trăm bài phê bình, tiểu luận, cùng bộ “Đi dọc cánh đồng thơ” ba tập. Bạn đọc nhớ ông nhất qua câu thơ khép lại bài “Biển vắng”: “Anh ngồi rót biển vào chai” — hình ảnh mà về sau báo chí dùng để gọi chính ông, “người rót biển vào chai”.

Quê Nga Sơn và những năm học hành

Trịnh Thanh Sơn sinh năm 1948 ở Nga Sơn (VnExpress; Thi viện); sinh nhật của ông là ngày 12/9 (Dân trí, 2007). Các nguồn đã tìm được chỉ ghi quê huyện Nga Sơn, chưa ghi cụ thể làng, xã. Báo Nhân Dân xếp ông vào lớp người cầm bút sinh cuối thập niên 1940, lớn lên cùng cuộc kháng chiến chống Mỹ và nở rộ tác phẩm sau năm 1975.

Ông tốt nghiệp khoa Văn, Đại học Sư phạm Vinh năm 1969. Mười lăm năm sau, năm 1984, ông tốt nghiệp thêm khoa Đạo diễn, Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội (Thi viện; VnExpress).

Từ Đài truyền thanh Gang Thép đến điện ảnh

Nhà văn Nguyễn Đức Thiện, trong hồi ức “Trịnh Thanh Sơn và tôi”, kể hai ông từng cùng làm ở Đài truyền thanh Khu gang thép Thái Nguyên, ở chung căn phòng tập thể nhỏ. Thời ấy Trịnh Thanh Sơn đang viết văn xuôi, có truyện ngắn in trên báo Văn Nghệ và tạp chí Văn nghệ Quân đội, trong đó có truyện “Vết nứt chìm sâu”. Người bạn nhớ ông có trí nhớ “khiến tôi kinh ngạc”: thuộc nhiều chương tiểu thuyết, cả Truyện Kiều, thơ Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Quang Dũng, Hoàng Cầm; đọc rất nhiều văn học Nga, Pháp; và có tính khái, thẳng.

Sau khi học đạo diễn, ông làm phóng viên tạp chí Thế giới Điện ảnh (Thi viện). Báo Nhân Dân ghi gia tài của ông còn có nhiều bài phê bình điện ảnh và một số kịch bản văn học.

Thơ: từ “Cọng rơm vàng” đến “Vàng gieo đáy nước”

Các tập thơ của Trịnh Thanh Sơn:

• Cọng rơm vàng — NXB Văn học, 1993 (tập đầu tay).
• Giậu cúc tần — 1996 (Nhân Dân, VnExpress, Thi viện); chương trình của VOV ghi 1995.
• Đóa tầm xuân — 1999 (Nhân Dân, VnExpress, Thi viện); VOV ghi 2000.
• Giàn thiên lý — 2004.
• Vàng gieo đáy nước — tuyển tập 127 bài thơ, ra mắt năm 2007 (VnExpress; Thi viện).

Ông còn có các tập truyện ngắn Chuyện tình bên sông (1994), Cúc Bách Nhật (1996) và Gã nhà quê (Tiền Phong).

Theo bài viết của Đỗ Anh Vũ trên báo Nhân Dân (2022), ông để lại 4 tập thơ và một số bài di cảo, tổng cộng gần 300 bài. Ngay tập đầu, ông đã có trường ca “Câu hát cuối cùng” gần 500 dòng; về sau có bài thơ tình dài “Nguyệt thực” 152 câu. Mảng thơ về gia đình có “Những ngày đợi con ra đời”, “Bà tôi”, “Cho con”; bài “Bà tôi” là hồi ức tuổi thơ gắn với những biến cố của gia đình và của đất nước.

Ông có một mảng thơ chân dung bạn văn, như bài viết về người đồng hương Hữu Loan: “Tóc trắng xõa trên câu thơ khốc liệt”. Ông cũng viết nhiều bài khóc bạn (Tô Hà, Chu Hồng Hải), và trong những ngày cuối đời vẫn làm thơ, như bài “Trước cửa Đài Hóa thân Hoàn vũ” (Nhân Dân, 2022).

“Anh ngồi rót biển vào chai”

Câu thơ nổi tiếng nhất của ông là câu kết bài “Biển vắng”, in ngay trong tập đầu tay “Cọng rơm vàng” (1993). Bài thơ tám câu kể nỗi chờ đợi một người không đến, khép lại bằng câu: “Anh ngồi rót biển vào chai” (Nhân Dân, 2022).

Bài viết cũ trên trang này ghi câu thơ là “Anh rót biển vào chai” và cho rằng nó nằm trong bài “Chiều không em” — điều này không đúng theo các nguồn đã kiểm tra. Chính người bạn Nguyễn Đức Thiện cũng nhớ chệch thành “anh buồn rót biển vào chai”: dấu hiệu câu thơ đã đi vào trí nhớ nhiều người.

Tác giả Lê Khánh Mai, trong bài “Người rót biển vào chai” (báo Văn nghệ, 24/5/2008), coi “Biển vắng” là một bài thơ tình đích thực. Theo Đỗ Anh Vũ (Nhân Dân, 2022), đó còn là bài thơ về nỗi cô đơn của kiếp người và của người nghệ sĩ: khi chờ đợi hóa vô vọng, nhà thơ muốn nhốt cái vô hạn vào cái hữu hạn. Cả báo Nhân Dân và Đài Tiếng nói Việt Nam đều lấy “Người rót biển vào chai” làm nhan đề khi tưởng nhớ ông năm 2022.

Nhà phê bình “thấy hay thì khen”

Bên cạnh thơ, Trịnh Thanh Sơn viết hơn hai trăm bài phê bình, tiểu luận văn học (Nhân Dân). Công trình lớn nhất là bộ “Đi dọc cánh đồng thơ” ba tập, in các năm 2002, 2006 và 2007 (Thi viện). Tập 3 dày 470 trang, viết về thơ của hơn 50 nhà thơ (Dân trí, 2007); nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo ước cả bộ khoảng 1.000 trang (Tiền Phong).

Nguyễn Trọng Tạo tóm quan niệm phê bình của bạn bằng câu “Thấy hay thì khen, thấy dở thì thôi”: chỉ cái hay, cái đẹp thật mới đáng để bàn. Ông cũng kể Trịnh Thanh Sơn hào phóng khích lệ, ghi nhận các cây bút trẻ (Tiền Phong, 2007).

Giải thưởng, những ngày cuối và tưởng niệm

Theo trang Thi viện, ông nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và Trung ương Đoàn cho tập truyện ngắn “Cúc Bách Nhật” (trang này ghi năm 1995, trong khi VnExpress ghi tập truyện in năm 1996), cùng bốn giải thưởng của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam cho các tập sách của ông.

Những năm cuối, ông lâm bệnh nặng. Nguyễn Trọng Tạo kể buổi sinh nhật cuối cùng ngày 12/9/2007, khi ông đã nằm liệt, sức rất yếu (Dân trí). Năm ngày sau, lúc 2 giờ 20 sáng ngày 17/9/2007, ông qua đời vì ung thư thực quản. Lễ tang tổ chức ngày 20/9/2007 tại Nhà tang lễ Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Hà Nội (VnExpress). Các nguồn trên chưa ghi nơi an táng của ông.

Sau khi ông mất, gia đình in toàn tập dày hơn 2.600 trang. Năm 2022, tròn 15 năm ngày ông đi xa, Đài Tiếng nói Việt Nam phát chương trình “Trịnh Thanh Sơn – Người rót biển vào chai” và báo Nhân Dân có bài cùng tên.

Đánh giá

Đỗ Anh Vũ (Nhân Dân, 2022) nhận xét hành trình thơ Trịnh Thanh Sơn suốt mấy chục năm luôn nhất quán về phong cách và giữ vững phong độ: từ tập đầu đã có giọng điệu riêng, giàu tình cảm, trân trọng giá trị truyền thống; về sau thêm nhiều suy tư về thân phận, kiếp người. Bài viết gọi ông là “một hồn thơ tận hiến”.

Nhà thơ Hoàng Cầm, trước khi Trịnh Thanh Sơn mất, đã tặng ông hai câu thơ “Dẫu núi đi xa mãi / Núi vẫn xanh lòng anh” (Nhân Dân, 2022). Còn với Nguyễn Trọng Tạo, mất ông, nhiều cây bút trẻ mất đi một người luôn đứng bên cạnh để nâng đỡ (Tiền Phong, 2007).

Niên biểu Trịnh Thanh Sơn

Xem thêm: Nhà thơ Hữu Loan · Nghề chiếu cói Nga Sơn · Xã Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• VnExpress — Nhà thơ Trịnh Thanh Sơn qua đời (17/9/2007)
• Dân trí — Nhà thơ Trịnh Thanh Sơn và sinh nhật cuối cùng (Nguyễn Trọng Tạo, 15/9/2007)
• Tiền Phong — Vĩnh biệt Trịnh Thanh Sơn, người đi dọc cánh đồng thơ (Nguyễn Trọng Tạo, 18/9/2007)
• Nhân Dân — Trịnh Thanh Sơn – Người rót biển vào chai (Đỗ Anh Vũ, 1/9/2022)
• Đài Tiếng nói Việt Nam — Trịnh Thanh Sơn – Người rót biển vào chai (22/9/2022)
• Văn Chương Việt — Trịnh Thanh Sơn và tôi (Nguyễn Đức Thiện)
• Triệu Xuân — Người rót biển vào chai (Lê Khánh Mai, đăng lại từ báo Văn nghệ 24/5/2008)
• Thi viện — Trang thơ Trịnh Thanh Sơn - Lý Nguyên Anh