Tiến sĩ Mai Thế Chuẩn (1703–1761) — Tế tửu Quốc Tử Giám người Nga Sơn

Mai Thế Chuẩn (1703–1761) là tiến sĩ khoa Tân Hợi 1731 thời Lê Trung hưng, người làng Thạch Giản bên sông Lèn — nay thuộc xã Nga Thắng, Nga Sơn. Từ một văn thần đứng đầu Quốc Tử Giám, ông chuyển sang cầm quân và được cử trấn giữ Lạng Sơn, nơi ông cho tu bổ Đoàn Thành. Hơn tám mươi năm sau, cháu bốn đời của ông là Mai Anh Tuấn đỗ Đình nguyên Thám hoa triều Nguyễn.

Nguồn tư liệu về ông không nhiều: chủ yếu là nghị quyết về ngân hàng tên đường của tỉnh Thanh Hóa, các bài trên Báo Lạng Sơn, website Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, và tư liệu dòng họ Mai. Những điều chỉ có trong tư liệu dòng họ được ghi rõ ở bài.

Quê quán: Thạch Giản, Thạch Tuyền hay Hậu Trạch?

Nghị quyết 59/2025/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Thanh Hóa ghi ông quê xã Thạch Giản, nay là xã Nga Thắng. Bài “Lê Duy Mật (? - 1770)” trên website vusta.vn lại ghi ông người làng Thạch Tuyền, huyện Nga Sơn.

Các cách ghi này có thể dung hòa: theo Báo Thanh Hóa (2024), làng Hậu Trạch ven sông Lèn thuở đầu là làng chài Vạn Chài, sau đổi thành Thạch Tuyền Vạn, rồi Bảo Đạc (thời Hậu Lê), đến thời Nguyễn mới gọi là Hậu Trạch. Sử cũ chép quê Mai Anh Tuấn — cháu bốn đời của ông — là làng Thạch Giản, tổng Thạch Giản; tư liệu dòng họ gọi chi họ này là “chi họ Mai Thế ở Hậu Trạch, Thạch Giản”. Xã Nga Thạch cũ nay thuộc xã Nga Thắng sau đợt sắp xếp năm 2025.

Dòng họ Mai Thế ở Thạch Giản

Theo tư liệu dòng họ đăng trên trang của họ Mai Việt Nam, thủy tổ chi họ là Toàn quận công Mai Thế Châu; Mai Thế Chuẩn thuộc đời thứ 6, là con ông Mai Thế Trung. Một số tư liệu dòng họ khác ghi ông là con trưởng, mẹ là bà Hoàng Thị Đệ.

Sử nhà Nguyễn xác nhận phần nào gia thế ấy: Đại Nam liệt truyện (dẫn theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I) chép tổ tiên Thám hoa Mai Anh Tuấn có cụ tổ tám đời là Phụ quốc công thần Toàn quận công, và cụ tổ bốn đời tên Chuẩn, làm Binh bộ Thị lang, tước Hương lĩnh hầu. Báo Thanh Hóa (2021) viết rõ: ông tổ bốn đời của Mai Anh Tuấn là tiến sĩ Hương lĩnh hầu Mai Thế Chuẩn.

Tại đền thờ Thám hoa Mai Anh Tuấn ở làng Hậu Trạch, dòng họ Mai còn giữ một tấm bia đá liền khối ghi họ tên, chức tước 6 vị họ Mai dưới triều Lê Trung hưng (Báo Thanh Hóa, 31/5/2024) — dấu tích của một dòng họ nhiều đời làm quan.

Đỗ tiến sĩ khoa Tân Hợi 1731

Theo Nghị quyết 59/2025/NQ-HĐND, Mai Thế Chuẩn sinh năm 1703 trong một gia đình, dòng họ nổi tiếng về khoa cử và làm quan. Năm Tân Hợi (1731), ông thi đỗ đồng Tiến sĩ xuất thân — tức tiến sĩ hàng Đệ tam giáp. Khoa này mở năm Vĩnh Khánh thứ 3, đời vua Lê Duy Phường.

Báo Lạng Sơn (2024) xếp ông vào số những vị quan trấn thủ Lạng Sơn đỗ đạt cao, có tên ghi danh trên văn bia ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Tư liệu dòng họ cho biết ông là người đầu tiên trong họ Mai Thế đỗ tiến sĩ.

Từ văn thần đến tướng cầm quân

Sau khi đỗ, ông được bổ làm quan văn trong triều, thăng đến Hữu Thị lang kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám — người đứng đầu trường Quốc Tử Giám, nơi đào tạo nhân tài của nhà nước — và được phong tước Hương lĩnh bá (Nghị quyết 59/2025/NQ-HĐND). Tư liệu dòng họ ghi ông làm quan dưới thời vua Lê Ý Tông.

Bài về Lê Duy Mật trên vusta.vn (2014) cho biết ông chuyển sang ngạch quan võ, được phong đến Hữu Hiệu điểm, quyền Phủ sự. Năm 1749, chúa Trịnh Doanh sai Văn Đình Ức và Mai Thế Chuẩn đem quân chặn bước tiến của nghĩa quân Lê Duy Mật; hai ông đánh trả quyết liệt nhưng không thu được thắng lợi nào đáng kể.

Nghị quyết 59/2025/NQ-HĐND ghi ông từng giữ chức Đốc lĩnh các đạo Tây Nam, rồi Sơn Tây. Do có nhiều công dẹp yên các cuộc nổi dậy, ông được tin cậy giao trấn thủ Lạng Sơn — vùng biên cương phía Bắc, phên dậu che chở kinh thành Thăng Long.

Đốc trấn Lạng Sơn, tu bổ Đoàn Thành

Bài “Các vị quan trấn thủ, cai quản miền đất Lạng Sơn thời kỳ phong kiến” (Báo Lạng Sơn, 4/11/2024) liệt kê ông trong danh sách những người được cử lên làm Đốc trấn Lạng Sơn thời Lê Trung hưng, mốc năm 1753. Bài viết cho biết trong những năm 1756–1758, Đốc trấn Mai Thế Chuẩn cho tu bổ Đoàn Thành — thành trì của trấn lỵ — để tăng cường năng lực phòng thủ ở miền biên giới cửa ngõ đất nước.

Tư liệu dòng họ còn ghi ông từng làm Đốc trấn năm tỉnh phía Bắc, và tên ông được ghi ở Văn Miếu lẫn Đoàn Thành Lạng Sơn. Những chi tiết này chưa đối chiếu được với chính sử.

Ông mất năm 1761 (Báo Lạng Sơn, vusta.vn và tư liệu dòng họ cùng ghi 1703–1761; Nghị quyết 59/2025/NQ-HĐND để trống năm mất). Chưa tìm thấy nguồn công bố về mộ phần hay nơi thờ riêng của ông.

Tên đường và hậu duệ

• Đường Mai Thế Chuẩn ở Lạng Sơn: trụ sở Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lạng Sơn đặt tại số 01 đường Mai Thế Chuẩn, phường Lương Văn Tri.
• Tên Mai Thế Chuẩn có trong ngân hàng tên đường, phố và công trình công cộng của tỉnh Thanh Hóa ban hành kèm Nghị quyết 59/2025/NQ-HĐND.
• Cháu bốn đời của ông, Mai Anh Tuấn (1815–1851), đỗ Đình nguyên Thám hoa khoa Quý Mão 1843 — người đỗ đệ nhất giáp đầu tiên của triều Nguyễn, rồi tử trận cũng chính trên đất Lạng Sơn năm 1851 khi làm Án sát (xem Thám hoa Mai Anh Tuấn).

Hai ông cháu cách nhau bốn đời, một người đỗ tiến sĩ thời Lê, một người đỗ Thám hoa thời Nguyễn, đều làm quan trấn giữ Lạng Sơn — khiến làng Hậu Trạch bên sông Lèn trở thành một địa chỉ khoa bảng đáng nhớ của Nga Sơn.

Niên biểu Mai Thế Chuẩn

Xem thêm: Thám hoa Mai Anh Tuấn · Xã Nga Thắng · Dòng thời gian lịch sử Nga Sơn

Nguồn tham khảo

• HĐND tỉnh Thanh Hóa — Phụ lục Danh mục ngân hàng tên đường, phố và công trình công cộng (kèm Nghị quyết 59/2025/NQ-HĐND) (9/12/2025)
• Báo Lạng Sơn — Các vị quan trấn thủ, cai quản miền đất Lạng Sơn thời kỳ phong kiến (4/11/2024)
• Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam — Lê Duy Mật (? - 1770) (30/6/2014)
• Trung tâm Lưu trữ quốc gia I — Thám hoa Mai Anh Tuấn qua tài liệu Châu bản (25/12/2024)
• Báo Thanh Hóa — Thám hoa Mai Anh Tuấn, tấm gương trung liệt (26/7/2021)
• Báo Thanh Hóa — Thám hoa Mai Anh Tuấn - “sĩ phu có khí phách” (31/5/2024)
• Báo Thanh Hóa — Đất làng Hậu Trạch (22/11/2024)
• Họ Mai Việt Nam (tư liệu dòng họ) — Chi họ Mai Thế ở Hậu Trạch, Thạch Giản, Nga Sơn, Thanh Hóa (11/7/2011)
• Sở Khoa học và Công nghệ Lạng Sơn — Thông báo (địa chỉ trụ sở)