[{"data":1,"prerenderedAt":847},["ShallowReactive",2],{"nhan-vat-list":3},[4,123,252,384,474,568,634,709,777],{"id":5,"title":6,"body":7,"date":110,"description":111,"extension":112,"image":113,"meta":114,"namSinh":115,"navigation":116,"path":117,"queQuan":118,"seo":119,"stem":120,"tags":121,"__hash__":122},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Fho-quy-ly.md","Hồ Quý Ly và dấu tích \"Hồ Vương\" trên đất Nga Sơn",{"type":8,"value":9,"toc":103},"minimark",[10,26,31,46,49,53,64,75,79,90,97],[11,12,13,17,18,21,22,25],"p",{},[14,15,16],"strong",{},"Hồ Quý Ly"," (1336 – 1407?) không phải người Nga Sơn — chính sử\nghi rõ quê ông ở hương ",[14,19,20],{},"Đại Lại",", huyện Vĩnh Ninh (Vĩnh Lộc xưa,\nnay thuộc huyện Hà Trung), tổ tiên là Hồ Hưng Dật gốc Chiết Giang\nđịnh cư ở Diễn Châu từ thế kỷ X. Nhưng trên đất Nga Sơn, vị vua\nsáng lập nhà Hồ để lại cả một chuỗi địa danh và truyền thuyết —\nđến mức dân gian quen gọi vùng này là đất của \"",[14,23,24],{},"Hồ Vương","\".",[27,28,30],"h2",{"id":29},"nhà-cải-cách-táo-bạo-của-thế-kỷ-xiv","Nhà cải cách táo bạo của thế kỷ XIV",[11,32,33,34,37,38,41,42,45],{},"Thăng tiến dưới triều Trần nhờ tài năng và thế lực ngoại thích,\nHồ Quý Ly dần nắm trọn binh quyền. Năm 1397, ông cho xây thành\nTây Đô — Thành Nhà Hồ ở Vĩnh Lộc, nay là Di sản văn hóa thế giới —\nvà ép dời đô về Thanh Hóa. Năm ",[14,35,36],{},"1400",", ông phế Trần Thiếu Đế,\nlập ",[14,39,40],{},"nhà Hồ",", đặt quốc hiệu ",[14,43,44],{},"Đại Ngu",".",[11,47,48],{},"Là nhà cải cách táo bạo bậc nhất lịch sử trung đại: phát hành\ntiền giấy Thông bảo hội sao (1396), hạn điền, hạn nô, cải cách\nthi cử, đề cao chữ Nôm — nhưng triều đại của ông quá ngắn.\nNăm 1406–1407, quân Minh xâm lược; cha con ông bị bắt ở Kỳ La\n(Hà Tĩnh), giải về Kim Lăng, và ông mất trên đất Trung Quốc.",[27,50,52],{"id":51},"đồi-hồ-và-bến-tín-ở-nga-thiện","Đồi Hồ và Bến Tín ở Nga Thiện",[11,54,55,56,59,60,63],{},"Theo khảo sát của nhà nghiên cứu Hà Mạnh Khoa (Tạp chí Nghiên cứu\nLịch sử, số 6\u002F1990), xã ",[14,57,58],{},"Nga Thiện"," còn nguyên chuỗi địa danh\ngắn với nhà Hồ. ",[14,61,62],{},"Đồi Hồ"," — ngọn đồi cao chừng 30 mét ở cuối\ndãy núi có động Từ Thức, kề tả ngạn sông Hoạt — tương truyền là nơi\nHồ Quý Ly cho quân san phẳng đỉnh làm chỗ đóng quân, trong một lần\nchiến thuyền của ông bị mắc cạn trên đường ra biển.",[11,65,66,67,70,71,74],{},"Cách chân đồi chừng 400 mét là ",[14,68,69],{},"Bến Tín"," — nơi thuyền mắc cạn.\nTương truyền dân ",[14,72,73],{},"họ Thịnh"," trong vùng đã đào bùn cát khơi ngòi\ncho nước chảy vào cứu thuyền; để ghi ơn, Hồ Quý Ly miễn sưu thuế\ncho cả họ.",[27,76,78],{"id":77},"từ-chợ-hồ-vương-đến-tên-xã-mới-2025","Từ chợ Hồ Vương đến tên xã mới 2025",[11,80,81,82,85,86,89],{},"Ở làng Ngọc Liên (xã Nga Liên cũ) có ",[14,83,84],{},"chợ Hồ Vương","; và\n",[14,87,88],{},"đường Hồ Vương"," dài gần sáu cây số chạy từ Bến Tín qua bốn xã\nNga Giáp, Nga Hải, Nga Thành, Nga Liên — tương truyền đắp theo\nmạch đường rút quân của nhà Hồ. \"Hồ Vương\" — vua Hồ — cứ thế\nthành tên đất, tên chợ, tên đường suốt sáu trăm năm.",[11,91,92,93,96],{},"Năm 2025, khi bốn xã Nga Hải, Nga Thành, Nga Giáp, Nga Liên hợp nhất,\ncái tên dân gian ấy được chọn đặt cho đơn vị hành chính mới:\n",[14,94,95],{},"xã Hồ Vương",". Sự trùng khớp thật trọn vẹn: con đường Hồ Vương xưa\nchạy qua đúng bốn xã nay mang tên nó — dấu tích vị vua cải cách\ntrở lại bản đồ sau sáu thế kỷ.",[98,99,100],"blockquote",{},[11,101,102],{},"Nga Sơn không phải quê hương Hồ Quý Ly, nhưng là nơi hiếm hoi\ntên ông còn sống trong lời ăn tiếng nói hằng ngày của người dân.\nCó lẽ vì thế mà nhiều người Nga Sơn vẫn tin vua Hồ là người\ncủa quê mình — một \"sự nhận vơ\" đáng yêu mà lịch sử\nhoàn toàn có thể mỉm cười bỏ qua.",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":106},"",2,[107,108,109],{"id":29,"depth":105,"text":30},{"id":51,"depth":105,"text":52},{"id":77,"depth":105,"text":78},"2026-07-15","Vị vua sáng lập nhà Hồ không sinh ra ở Nga Sơn, nhưng để lại nơi đây cả một chuỗi địa danh — Đồi Hồ, Bến Tín, chợ và đường Hồ Vương — mà một trong số đó vừa trở thành tên xã mới năm 2025.","md",null,{},"1336 – 1407?",true,"\u002Fnhan-vat\u002Fho-quy-ly","Hương Đại Lại, huyện Vĩnh Ninh (nay thuộc Hà Trung, Thanh Hóa)",{"title":6,"description":111},"nhan-vat\u002Fho-quy-ly",[40,58,24],"xFvukHErn4sy7-rZlGqEq2q-CB_ociTcozCpsVoKX6w",{"id":124,"title":125,"body":126,"date":110,"description":241,"extension":112,"image":113,"meta":242,"namSinh":243,"navigation":116,"path":244,"queQuan":245,"seo":246,"stem":247,"tags":248,"__hash__":251},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Fhuu-loan.md","Nhà thơ Hữu Loan — \"Màu tím hoa sim\" và khí phách đá núi Vân Hoàn",{"type":8,"value":127,"toc":235},[128,142,146,153,164,168,178,183,190,194,205,212,216,227,230],[11,129,130,133,134,137,138,141],{},[14,131,132],{},"Hữu Loan"," (1916–2010), tên thật Nguyễn Hữu Loan, sinh ngày 2\u002F4\u002F1916\ntrong một gia đình tá điền nghèo ở làng ",[14,135,136],{},"Vân Hoàn, xã Nga Lĩnh","\n(sau thuộc Nga Phượng, nay thuộc xã Nga Thắng mới). Ông là tác giả\n",[14,139,140],{},"\"Màu tím hoa sim\""," — một trong những bài thơ tình nổi tiếng nhất\nthi ca Việt Nam thế kỷ XX.",[27,143,145],{"id":144},"từ-cậu-tú-nghèo-đến-ủy-ban-khởi-nghĩa-nga-sơn","Từ cậu tú nghèo đến Ủy ban khởi nghĩa Nga Sơn",[11,147,148,149,152],{},"Năm 1938, chàng trai nghèo Nga Sơn ra Hà Nội thi ",[14,150,151],{},"đỗ tú tài"," —\nthành tích hiếm có ở nông thôn Thanh Hóa thời ấy — rồi về dạy học,\nlàm gia sư cho gia đình ông Lê Đỗ Kỳ, Tổng thanh tra canh nông\nĐông Dương. Ông tham gia phong trào Mặt trận Bình dân từ 1936,\nrồi hoạt động Việt Minh; năm 1943 về quê gây dựng phong trào.",[11,154,155,156,159,160,163],{},"Cách mạng tháng Tám 1945, ông làm ",[14,157,158],{},"Phó Chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa\nhuyện Nga Sơn",". Kháng chiến chống Pháp, ông vào quân đội, phục vụ\nĐại đoàn 304, làm chủ bút báo Chiến Sĩ của Liên khu IV, và viết\n",[14,161,162],{},"\"Đèo Cả\""," (1946) — một trong những bài thơ kháng chiến nổi tiếng\nđầu tiên.",[27,165,167],{"id":166},"màu-tím-hoa-sim","Màu tím hoa sim",[11,169,170,171,174,175,177],{},"Đầu năm 1949, ông cưới bà ",[14,172,173],{},"Lê Đỗ Thị Ninh"," — cô học trò ông từng\ndạy kèm. Chưa đầy bốn tháng sau, bà chết đuối khi giặt áo bên sông,\nkhi mới 16 tuổi. Nỗi đau ấy kết thành ",[14,176,140],{}," —\nbài thơ khóc vợ được chép tay truyền khắp vùng kháng chiến trước khi\nin lần đầu trên báo Trăm Hoa của Nguyễn Bính năm 1956:",[98,179,180],{},[11,181,182],{},"Nhưng không chết người trai khói lửa\nMà chết người gái nhỏ hậu phương…",[11,184,185,186,189],{},"Bài thơ về sau được phổ nhạc nhiều lần, nổi tiếng nhất là\n\"Những đồi hoa sim\" (Dzũng Chinh) và \"Áo anh sứt chỉ đường tà\"\n(Phạm Duy). Năm 1953, ông tục huyền với bà Phạm Thị Nhu — người\nđược ông viết tặng bài ",[14,187,188],{},"\"Hoa lúa\""," — và có với bà mười người con.",[27,191,193],{"id":192},"hơn-30-năm-thồ-đá-ở-quê-nhà","Hơn 30 năm thồ đá ở quê nhà",[11,195,196,197,200,201,204],{},"Sau thời gian làm biên tập báo Văn Nghệ ở Hà Nội, ông tham gia\nphong trào Nhân văn – Giai phẩm (1956–1958) với những bài thơ\nphê phán thói xu nịnh, nổi tiếng nhất là \"Cũng những thằng nịnh hót\".\nNăm 1958, ông rời Hà Nội, ",[14,198,199],{},"bỏ về quê Vân Hoàn",", sống bằng làm ruộng,\nđánh cá và ",[14,202,203],{},"thồ đá"," — ngày ngày đục đá núi Vân Hoàn, chở xe cút kít\nđem bán, ròng rã hơn ba mươi năm.",[11,206,207,208,45],{},"Hình ảnh ông lão thi sĩ thồ đá nuôi mười người con mà không một lời\noán thán đã thành biểu tượng về khí phách — như chính câu thơ ông\ntự họa: ",[209,210,211],"em",{},"\"cây gỗ vuông chành chạnh giữa dòng đời\"",[27,213,215],{"id":214},"được-tôn-vinh","Được tôn vinh",[11,217,218,219,222,223,226],{},"Năm 1988, ông được phục hồi sinh hoạt văn nghệ; tập thơ\n\"Màu tím hoa sim\" in năm 1990. Tháng 10\u002F2004, một công ty công nghệ\nmua ",[14,220,221],{},"bản quyền bài thơ \"Màu tím hoa sim\" với giá 100 triệu đồng"," —\nkỷ lục Việt Nam về tác quyền một bài thơ, sự kiện chấn động văn đàn\nlúc bấy giờ. Năm 2012, ông được truy tặng ",[14,224,225],{},"Giải thưởng Nhà nước\nvề Văn học nghệ thuật"," cho tập thơ này.",[11,228,229],{},"Ông qua đời ngày 18\u002F3\u002F2010 tại quê nhà, an nghỉ trên đồi sim\nVân Hoàn — giữa màu hoa tím đã theo ông vào thi ca bất tử.",[98,231,232],{},[11,233,234],{},"Cả cuộc đời chỉ để lại khoảng 60 bài thơ, nhưng với \"Màu tím hoa sim\",\n\"Đèo Cả\", \"Hoa lúa\"… Hữu Loan đã đưa tên làng Vân Hoàn, đất Nga Sơn\nvào những trang đẹp nhất của thi ca Việt Nam hiện đại.",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":236},[237,238,239,240],{"id":144,"depth":105,"text":145},{"id":166,"depth":105,"text":167},{"id":192,"depth":105,"text":193},{"id":214,"depth":105,"text":215},"Tác giả \"Màu tím hoa sim\" quê làng Vân Hoàn, xã Nga Lĩnh (Nga Sơn) — nhà thơ tài hoa từng làm Phó Chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa huyện Nga Sơn, hơn 30 năm về quê thồ đá mà không đổi khí tiết.",{},"1916 – 2010","\u002Fnhan-vat\u002Fhuu-loan","Làng Vân Hoàn, xã Nga Lĩnh (nay thuộc xã Nga Thắng)",{"title":125,"description":241},"nhan-vat\u002Fhuu-loan",[249,250,167],"nhà thơ","Nga Lĩnh","ub94ai7ysMcGBLxfShCFyEyvXSxhbvsPBl_sysfHh50",{"id":253,"title":254,"body":255,"date":110,"description":372,"extension":112,"image":113,"meta":373,"namSinh":374,"navigation":116,"path":375,"queQuan":376,"seo":377,"stem":378,"tags":379,"__hash__":383},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Fmai-anh-tuan.md","Thám hoa Mai Anh Tuấn — vị Thám hoa đầu tiên của triều Nguyễn",{"type":8,"value":256,"toc":366},[257,267,271,289,298,301,305,312,319,323,330,340,344,354,361],[11,258,259,262,263,266],{},[14,260,261],{},"Mai Anh Tuấn"," (1815–1851), tên thật là Mai Thế Tuấn, quê làng\n",[14,264,265],{},"Thạch Giản, xã Nga Thạch"," (nay thuộc xã Nga Thắng mới). Ông sinh\ntại Hà Nội — nơi cha ông, Tri huyện Thanh Trì Mai Thế Trinh, đang\nlàm quan — nhưng gốc gác dòng họ Mai của ông đã nhiều đời bén rễ\nở đất Nga Sơn, với cụ tổ bốn đời là tiến sĩ Mai Thế Chuẩn.",[27,268,270],{"id":269},"vị-thám-hoa-đầu-tiên-của-triều-nguyễn","Vị Thám hoa đầu tiên của triều Nguyễn",[11,272,273,274,277,278,281,282,285,286,45],{},"Nổi tiếng thông minh từ nhỏ, ông đỗ đầu liên tiếp các kỳ thi.\nTại khoa thi Đình năm ",[14,275,276],{},"Quý Mão 1843"," (Thiệu Trị thứ 3), ông đỗ\n",[14,279,280],{},"Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, đệ tam danh"," — tức ",[14,283,284],{},"Thám hoa",",\nlại đỗ đầu thi Đình nên là ",[14,287,288],{},"Đình nguyên Thám hoa",[11,290,291,292,295,296,45],{},"Vì triều Nguyễn không lấy Trạng nguyên và Bảng nhãn ở các khoa trước đó,\nông trở thành ",[14,293,294],{},"vị Thám hoa đầu tiên"," kể từ khi triều này mở khoa thi\ntiến sĩ (1822) — học vị thực tế cao nhất của cả một giai đoạn. Vua\nThiệu Trị khen ngợi bài văn Đình đối của ông vượt trội các cống sĩ,\nvà chính nhà vua đã đổi tên ông thành ",[14,297,261],{},[11,299,300],{},"Ra làm quan, ông lần lượt giữ các chức Hàn lâm viện trước tác,\nNội các bí thư, Thị độc rồi Thị độc học sĩ — làm việc trong Nội các,\nkề cận nhà vua.",[27,302,304],{"id":303},"dâng-sớ-can-vua","Dâng sớ can vua",[11,306,307,308,311],{},"Đầu triều Tự Đức (1848), triều đình định dùng thuyền công và quan binh\nhộ tống một viên quan nhà Thanh về nước, kết hợp mua bán hàng hóa\nở Quảng Đông. Mai Anh Tuấn dâng sớ ",[14,309,310],{},"can ngăn",": việc ấy tốn kém,\nmở đường cho thói xa xỉ, trong khi mối nguy thực sự là nạn thổ phỉ\nnhà Thanh đang hoành hành nơi biên giới Lạng Sơn.",[11,313,314,315,318],{},"Lời nói thẳng khiến vua Tự Đức không hài lòng. Ông bị khép tội\nbất kính, giáng chức, phái đi làm ",[14,316,317],{},"Án sát tỉnh Lạng Sơn"," — thực chất\nlà đày ra nơi biên viễn. Trớ trêu thay, đó cũng chính là vùng đất\ncó mối nguy mà ông đã cảnh báo.",[27,320,322],{"id":321},"tử-trận-nơi-biên-giới","Tử trận nơi biên giới",[11,324,325,326,329],{},"Đến Lạng Sơn, ông dốc sức đánh dẹp thổ phỉ, giữ yên bờ cõi. Năm 1851,\ngiặc phỉ Tam Đường từ Tiên Yên tràn sâu vào Lạng Sơn với khoảng\nba nghìn quân. Mai Anh Tuấn cùng Chưởng vệ Nguyễn Đạc đem quân\nchống trả, thắng lớn lúc đầu; nhưng khi Nguyễn Đạc trúng thương,\nông đem quân tiếp cứu, gặp địa hình hiểm trở và ",[14,327,328],{},"tử trận"," —\nkhi mới 36 tuổi.",[11,331,332,333,336,337,45],{},"Nghe tin, vua Tự Đức thương xót, truy tặng ",[14,334,335],{},"Hàn lâm viện trực học sĩ",",\nsắc cho hai tỉnh Lạng Sơn và Thanh Hóa lập đền thờ, linh vị được thờ\ntại đền Trung Nghĩa ở Huế. Người đời sau tôn vinh ông bằng bốn chữ\n",[14,338,339],{},"\"Hiếu – Trung – Nghĩa – Dũng\"",[27,341,343],{"id":342},"dấu-ấn-còn-lại","Dấu ấn còn lại",[11,345,346,347,350,351,353],{},"Tại quê nhà Nga Thạch, ",[14,348,349],{},"đền thờ Mai Anh Tuấn"," được xếp hạng\nDi tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1991. Ở Hà Nội, mộ và miếu thờ ông\ntọa lạc tại Hoàng Cầu (Đống Đa), nơi có con phố mang tên ",[14,352,261],{},"\nchạy ven hồ.",[11,355,356,357,360],{},"Ở Nga Sơn, ",[14,358,359],{},"Trường THPT Mai Anh Tuấn"," — thành lập năm 1985, mang tên ông\ntừ năm học 1999–2000 — là nơi bao thế hệ học trò quê hương tiếp nối\ntruyền thống hiếu học của vị Đình nguyên Thám hoa.",[98,362,363],{},[11,364,365],{},"Đỗ đạt cao nhất một thời, dám nói thẳng với vua, rồi ngã xuống\nnơi biên ải trong lúc làm tròn phận sự — cuộc đời 36 năm của\nMai Anh Tuấn là trang sử đẹp nhất về đạo học và khí tiết\ncủa người Nga Sơn.",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":367},[368,369,370,371],{"id":269,"depth":105,"text":270},{"id":303,"depth":105,"text":304},{"id":321,"depth":105,"text":322},{"id":342,"depth":105,"text":343},"Đình nguyên Thám hoa khoa Quý Mão 1843, người làng Thạch Giản (Nga Thạch, Nga Sơn), nổi tiếng vì dám can gián vua và hy sinh khi đánh dẹp thổ phỉ giữ yên biên giới Lạng Sơn.",{},"1815 – 1851","\u002Fnhan-vat\u002Fmai-anh-tuan","Làng Thạch Giản, xã Nga Thạch (nay thuộc xã Nga Thắng)",{"title":254,"description":372},"nhan-vat\u002Fmai-anh-tuan",[380,381,382],"khoa bảng","Nga Thạch","triều Nguyễn","lbbNraoOtr8M7CcXXOvCr54DYm61-49yD2rpqakqpj4",{"id":385,"title":386,"body":387,"date":110,"description":465,"extension":112,"image":113,"meta":466,"namSinh":467,"navigation":116,"path":468,"queQuan":376,"seo":469,"stem":470,"tags":471,"__hash__":473},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Fmai-the-chuan.md","Tiến sĩ Mai Thế Chuẩn — người khai khoa đất Nga Sơn",{"type":8,"value":388,"toc":460},[389,399,403,414,418,432,442,446,449,455],[11,390,391,394,395,398],{},[14,392,393],{},"Mai Thế Chuẩn"," (1703 – khoảng 1761) là người làng ",[14,396,397],{},"Thạch Giản","\n(tên cổ: Hậu Trạch), xã Nga Thạch — nay thuộc xã Nga Thắng mới.\nÔng thuộc dòng họ Mai Thế, cự tộc của đất Nga Sơn, dòng họ tự nhận\nlà hậu duệ của Mai An Tiêm trong truyền thuyết.",[27,400,402],{"id":401},"người-khai-khoa-cho-đất-hậu-trạch","Người \"khai khoa\" cho đất Hậu Trạch",[11,404,405,406,409,410,413],{},"Là con trưởng của ông Mai Thế Trung và bà Hoàng Thị Đệ, Mai Thế Chuẩn\nđỗ ",[14,407,408],{},"Tiến sĩ khoa Tân Hợi, niên hiệu Vĩnh Khánh (1731)"," thời\nLê Trung hưng. Ông là người ",[14,411,412],{},"\"khai khoa\""," — mở đầu truyền thống\nđỗ đại khoa — cho làng Thạch Giản, và là một trong những tiến sĩ\nnho học hiếm hoi của cả huyện Nga Sơn thời phong kiến.",[27,415,417],{"id":416},"từ-quốc-tử-giám-đến-trấn-ải-lạng-sơn","Từ Quốc Tử Giám đến trấn ải Lạng Sơn",[11,419,420,421,424,425,428,429,45],{},"Làm quan triều Lê, ông thăng đến chức ",[14,422,423],{},"Hữu Thị lang",", kiêm\n",[14,426,427],{},"Tế tửu Quốc Tử Giám"," — người đứng đầu trường quốc học, tương đương\nhiệu trưởng trường đại học duy nhất của quốc gia thời đó — và được\nphong tước ",[14,430,431],{},"Hương Lĩnh bá",[11,433,434,435,438,439,45],{},"Không chỉ là văn thần, ông từng được cử làm ",[14,436,437],{},"Trấn thủ Lạng Sơn",",\ncó công phát triển thương mại vùng biên và xây dựng công trình\nphòng thủ nơi cửa ngõ phía Bắc. Sau khi mất, ông được truy phong\ntước hầu — ",[14,440,441],{},"Hương Lĩnh hầu",[27,443,445],{"id":444},"dòng-họ-khoa-bảng-võ-công","Dòng họ khoa bảng – võ công",[11,447,448],{},"Từ Mai Thế Chuẩn, truyền thống học hành và công nghiệp của họ Mai\nThạch Giản nối dài nhiều thế hệ. Theo tư liệu dòng họ, con trai ông\nlà Mai Thế Uông cũng đỗ đại khoa và làm võ tướng, được ban tước\nLữ Xuyên hầu; các đời trước và sau còn có bốn người được phong\ntước quận công thời Lê.",[11,450,451,452,454],{},"Nổi bật nhất, hơn một thế kỷ sau, hậu duệ trực hệ của ông là\n",[14,453,261],{}," đỗ Đình nguyên Thám hoa khoa 1843 — vị Thám hoa\nđầu tiên của triều Nguyễn — đưa Thạch Giản thành làng khoa bảng\ntiêu biểu của xứ Thanh.",[98,456,457],{},[11,458,459],{},"Một làng nhỏ ven sông đất Nga Sơn mà có người đứng đầu Quốc Tử Giám,\ncó Thám hoa khai khoa triều Nguyễn — đó là di sản mà Mai Thế Chuẩn\nđã gieo mầm từ khoa thi năm Tân Hợi 1731.",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":461},[462,463,464],{"id":401,"depth":105,"text":402},{"id":416,"depth":105,"text":417},{"id":444,"depth":105,"text":445},"Tiến sĩ khoa Tân Hợi 1731 thời Lê Trung hưng, người làng Thạch Giản (Nga Thạch) — vị đại khoa mở đầu truyền thống khoa bảng Nga Sơn, làm quan đến Tế tửu Quốc Tử Giám, tổ tiên của Thám hoa Mai Anh Tuấn.",{},"1703 – khoảng 1761","\u002Fnhan-vat\u002Fmai-the-chuan",{"title":386,"description":465},"nhan-vat\u002Fmai-the-chuan",[380,381,472],"họ Mai Thạch Giản","Ajc9mDPUmueYhz1NPonJfV-Ik5ALtTb7WBu-ZNO2dXQ",{"id":475,"title":476,"body":477,"date":110,"description":557,"extension":112,"image":113,"meta":558,"namSinh":559,"navigation":116,"path":560,"queQuan":561,"seo":562,"stem":563,"tags":564,"__hash__":567},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Fnguyen-tien-hung.md","Giáo sư Nguyễn Tiến Hưng — người giữ \"Hồ sơ mật Dinh Độc Lập\"",{"type":8,"value":478,"toc":552},[479,489,493,500,504,511,514,518,525,547],[11,480,481,484,485,488],{},[14,482,483],{},"Nguyễn Tiến Hưng"," (sinh năm 1935) quê xã ",[14,486,487],{},"Nga Điền",", vùng đất\nCông giáo ven sông Càn ở đông bắc Nga Sơn — ngôi nhà tổ của gia đình\nông về sau trở thành trụ sở ủy ban xã. Cùng quê Nga Điền với\nTrần Kim Tuyến, ông là gương mặt thứ hai mà làng quê nhỏ này\ngóp vào lịch sử hiện đại Việt Nam.",[27,490,492],{"id":491},"từ-nga-điền-đến-quỹ-tiền-tệ-quốc-tế","Từ Nga Điền đến Quỹ Tiền tệ Quốc tế",[11,494,495,496,499],{},"Du học Hoa Kỳ, ông nhận bằng Tiến sĩ kinh tế Đại học Virginia\nnăm 1965, rồi làm chuyên gia kinh tế của ",[14,497,498],{},"Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF)","\ntừ 1966 đến 1970 — con đường học thuật hiếm có với một người\nsinh ra ở vùng quê chiếu cói.",[27,501,503],{"id":502},"tổng-trưởng-kế-hoạch-những-năm-cuối-cuộc-chiến","Tổng trưởng Kế hoạch những năm cuối cuộc chiến",[11,505,506,507,510],{},"Năm 1971, ông về Sài Gòn làm Phụ tá Tổng thống về tái thiết,\nrồi từ 1973 giữ chức ",[14,508,509],{},"Tổng trưởng Kế hoạch và Phát triển",",\nlàm việc sát cạnh Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu trong những năm\nkhốc liệt cuối cùng của cuộc chiến.",[11,512,513],{},"Trước khi Sài Gòn sụp đổ tháng 4\u002F1975, ông được giao toàn bộ\nhồ sơ thư từ mật trao đổi giữa tổng thống Hoa Kỳ và chính quyền\nSài Gòn giai đoạn 1971–1975 — kho tư liệu sau này làm nên\ngiá trị đặc biệt cho các cuốn sách của ông.",[27,515,517],{"id":516},"người-viết-sử-bằng-tài-liệu-gốc","Người viết sử bằng tài liệu gốc",[11,519,520,521,524],{},"Sau 1975, ông định cư tại Hoa Kỳ, làm ",[14,522,523],{},"Giáo sư kinh tế\nĐại học Howard"," ở Washington D.C. Từ kho tư liệu và trải nghiệm\nngười trong cuộc, ông viết ba cuốn sách được trích dẫn rộng rãi\nkhi nghiên cứu giai đoạn này:",[526,527,528,535,541],"ul",{},[529,530,531,534],"li",{},[14,532,533],{},"\"The Palace File\""," (Hồ sơ mật Dinh Độc Lập, 1986)",[529,536,537,540],{},[14,538,539],{},"\"Khi đồng minh tháo chạy\""," (2005)",[529,542,543,546],{},[14,544,545],{},"\"Tâm tư Tổng thống Thiệu\""," (2010)",[98,548,549],{},[11,550,551],{},"Một người con Nga Điền mang theo ký ức quê nghèo qua nửa vòng\ntrái đất, rồi trở thành người lưu giữ những trang tài liệu\nquan trọng bậc nhất về một khúc quanh của lịch sử dân tộc —\nđó là chân dung ít người biết của Giáo sư Nguyễn Tiến Hưng.",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":553},[554,555,556],{"id":491,"depth":105,"text":492},{"id":502,"depth":105,"text":503},{"id":516,"depth":105,"text":517},"Giáo sư kinh tế sinh năm 1935 tại Nga Điền, Nga Sơn — chuyên gia IMF, Tổng trưởng Kế hoạch của Sài Gòn trước 1975, tác giả những cuốn sách tư liệu nổi tiếng về giai đoạn cuối của cuộc chiến.",{},"1935","\u002Fnhan-vat\u002Fnguyen-tien-hung","Xã Nga Điền (nay thuộc xã Nga An)",{"title":476,"description":557},"nhan-vat\u002Fnguyen-tien-hung",[487,565,566],"lịch sử hiện đại","kinh tế","0uoj3oPy3_F5SUjxjQ5yVoUFWAg0HmzeeDo5jQR1q_Q",{"id":569,"title":570,"body":571,"date":110,"description":626,"extension":112,"image":113,"meta":627,"namSinh":628,"navigation":116,"path":629,"queQuan":561,"seo":630,"stem":631,"tags":632,"__hash__":633},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Ftran-kim-tuyen.md","Trần Kim Tuyến — nhân vật tình báo nổi tiếng quê Nga Điền",{"type":8,"value":572,"toc":622},[573,582,586,589,596,600,607,614,617],[11,574,575,578,579,581],{},[14,576,577],{},"Trần Kim Tuyến"," (1925–1995) sinh tại giáo xứ Điền Hộ,\nxã ",[14,580,487],{}," — vùng đất ven sông Càn ở đông bắc Nga Sơn.\nÔng là một trong những nhân vật đặc biệt nhất mà đất Nga Sơn\ngóp vào lịch sử hiện đại Việt Nam: người đứng đầu cơ quan\nmật vụ của chế độ Ngô Đình Diệm.",[27,583,585],{"id":584},"từ-chủng-viện-đến-phủ-tổng-thống","Từ chủng viện đến Phủ Tổng thống",[11,587,588],{},"Xuất thân trong một gia đình Công giáo, thuở nhỏ ông học trường dòng\nở Thanh Hóa, năm 1943 ra Hà Nội học chủng viện một thời gian rồi\nchuyển sang học Luật và Y — chưa học xong y khoa thì bị động viên\nvào trường quân y, nên danh xưng \"bác sĩ Tuyến\" quen thuộc sau này\nthực ra chưa từng gắn với một ngày hành nghề y.",[11,590,591,592,595],{},"Năm 1954, ông di cư vào Nam, trở thành người thân tín của\nNgô Đình Nhu. Từ 1955 đến 1963, ông làm Giám đốc\n",[14,593,594],{},"Sở Nghiên cứu Chính trị – Xã hội"," Phủ Tổng thống — tên gọi\nkín đáo của cơ quan tình báo, mật vụ trung ương thời Đệ nhất\nCộng hòa. Ở đỉnh cao, quyền lực của \"bác sĩ Tuyến\" được coi là\nchỉ sau anh em Diệm – Nhu.",[27,597,599],{"id":598},"người-tuyển-phạm-xuân-ẩn-và-được-phạm-xuân-ẩn-cứu","Người tuyển Phạm Xuân Ẩn — và được Phạm Xuân Ẩn cứu",[11,601,602,603,606],{},"Lịch sử để lại một vòng xoay đầy kịch tính: chính Trần Kim Tuyến\nlà người từng tuyển dụng và nâng đỡ ",[14,604,605],{},"Phạm Xuân Ẩn"," — nhà báo\ntài danh mà mãi sau này người ta mới biết là tình báo viên\nchiến lược của Hà Nội.",[11,608,609,610,613],{},"Sau đảo chính 1963, ông thất sủng, nhiều lần bị giam giữ dưới\ncác chính quyền kế tiếp. Trưa ",[14,611,612],{},"30\u002F4\u002F1975",", khi Sài Gòn đã\nhỗn loạn, chính Phạm Xuân Ẩn lái xe đưa ông đến điểm hẹn và\ngiúp ông lên một trong những chuyến trực thăng di tản cuối cùng —\nkhoảnh khắc được nhắc lại trong nhiều sách báo như một trong những\ngiai thoại nổi tiếng nhất của ngày kết thúc chiến tranh.",[11,615,616],{},"Ông sống lưu vong và qua đời tại Anh năm 1995.",[98,618,619],{},[11,620,621],{},"Dù đứng ở phía nào của lịch sử, cuộc đời đầy thăng trầm của\nTrần Kim Tuyến — từ cậu học trò trường dòng Điền Hộ đến nhân vật\nquyền lực rồi lưu vong — vẫn là một lát cắt đáng ghi lại\nvề những người con Nga Sơn trong thế kỷ XX đầy biến động.",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":623},[624,625],{"id":584,"depth":105,"text":585},{"id":598,"depth":105,"text":599},"Người đứng đầu Sở Nghiên cứu Chính trị – Xã hội thời Đệ nhất Cộng hòa (1925–1995), quê xã Nga Điền, Nga Sơn — nhân vật gắn với một trong những giai thoại nổi tiếng nhất ngày 30\u002F4\u002F1975.",{},"1925 – 1995","\u002Fnhan-vat\u002Ftran-kim-tuyen",{"title":570,"description":626},"nhan-vat\u002Ftran-kim-tuyen",[487,565],"NvNbDNmMTRcINMYYd5Nq8mH003U6wANlcYjooBHi6Pc",{"id":635,"title":636,"body":637,"date":110,"description":699,"extension":112,"image":113,"meta":700,"namSinh":701,"navigation":116,"path":702,"queQuan":703,"seo":704,"stem":705,"tags":706,"__hash__":708},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Ftrinh-thanh-son.md","Trịnh Thanh Sơn — người \"rót biển vào chai\"",{"type":8,"value":638,"toc":694},[639,652,656,659,663,670,677,680,686,689],[11,640,641,644,645,648,649,45],{},[14,642,643],{},"Trịnh Thanh Sơn"," (1948–2007), bút danh Lý Nguyên Anh, là nhà thơ,\nnhà văn và nhà phê bình văn học sinh ra trên đất ",[14,646,647],{},"Nga Sơn",".\nTrong làng văn Việt Nam cuối thế kỷ XX, ông được nhớ đến bằng\nmột câu thơ tài hoa: ",[209,650,651],{},"\"Anh rót biển vào chai\"",[27,653,655],{"id":654},"từ-bục-giảng-đến-trang-viết","Từ bục giảng đến trang viết",[11,657,658],{},"Tốt nghiệp khoa Văn Đại học Sư phạm Vinh năm 1969, ông đi dạy học\nnhiều năm trước khi rẽ sang nghệ thuật: tốt nghiệp khoa Đạo diễn\nĐại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội (1984), rồi làm phóng viên\ntạp chí Thế giới Điện ảnh. Ông là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.",[27,660,662],{"id":661},"gia-tài-chữ-nghĩa","Gia tài chữ nghĩa",[11,664,665,666,669],{},"Trịnh Thanh Sơn để lại khoảng ",[14,667,668],{},"300 bài thơ"," trong năm tập:\n\"Cọng rơm vàng\" (1993), \"Giậu cúc tần\" (1996), \"Đóa tầm xuân\" (1999),\n\"Giàn thiên lý\" (2004) và tuyển tập \"Vàng gieo đáy nước\" (2007);\ncùng các tập truyện ngắn \"Chuyện tình bên sông\" (1994),\n\"Cúc Bách Nhật\" (1996).",[11,671,672,673,676],{},"Ở mảng phê bình, bộ ",[14,674,675],{},"\"Đi dọc cánh đồng thơ\""," ba tập (2002–2007)\nvới hơn 200 bài viết cho thấy một người đọc thơ tinh tường, nhân hậu —\nđi dọc \"cánh đồng\" thi ca Việt để nhặt lấy từng hạt vàng của đồng nghiệp.\nÔng nhận nhiều giải thưởng của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội\nVăn học nghệ thuật Việt Nam.",[27,678,651],{"id":679},"anh-rót-biển-vào-chai",[11,681,682,683,45],{},"Câu thơ nổi tiếng nhất của ông nằm trong bài \"Chiều không em\" —\nmột tứ thơ về nỗi cô đơn được nén lại đến kiệt cùng. Báo Nhân Dân\nkhi viết về ông đã gọi ông bằng chính hình ảnh ấy:\n",[14,684,685],{},"\"người rót biển vào chai\"",[11,687,688],{},"Ông qua đời ngày 17\u002F9\u002F2007 tại Hà Nội, để lại tiếng thơ đằm thắm\ncủa một người con Nga Sơn giữa văn đàn đất Bắc.",[98,690,691],{},[11,692,693],{},"Quê hương chiếu cói từng có Hữu Loan \"rót\" cả đồi sim tím vào thi ca;\nđến lượt mình, Trịnh Thanh Sơn rót biển quê vào một chai thơ nhỏ —\nvà cả hai đều khiến người đọc nhớ mãi.",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":695},[696,697,698],{"id":654,"depth":105,"text":655},{"id":661,"depth":105,"text":662},{"id":679,"depth":105,"text":651},"Nhà thơ, nhà phê bình văn học quê Nga Sơn (1948–2007), tác giả câu thơ nổi tiếng \"Anh rót biển vào chai\" và bộ phê bình đồ sộ \"Đi dọc cánh đồng thơ\".",{},"1948 – 2007","\u002Fnhan-vat\u002Ftrinh-thanh-son","Huyện Nga Sơn, Thanh Hóa",{"title":636,"description":699},"nhan-vat\u002Ftrinh-thanh-son",[249,707],"văn học","7PKxf6-bzxM705SC-9zzFbAsvuaOYNFRrvOPsMtkEgw",{"id":710,"title":711,"body":712,"date":765,"description":766,"extension":112,"image":767,"meta":768,"namSinh":769,"navigation":116,"path":770,"queQuan":771,"seo":772,"stem":773,"tags":774,"__hash__":776},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Fdinh-cong-trang.md","Đinh Công Tráng — linh hồn của căn cứ Ba Đình",{"type":8,"value":713,"toc":760},[714,723,727,730,734,737,740,744,747,752,755],[11,715,716,719,720,45],{},[14,717,718],{},"Đinh Công Tráng"," (1842–1887) không sinh ra ở Nga Sơn — ông quê ở\nhuyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam — nhưng tên tuổi ông đã gắn chặt với\nđất Nga Sơn bởi những tháng ngày lãnh đạo nghĩa quân tại căn cứ ",[14,721,722],{},"Ba Đình",[27,724,726],{"id":725},"từ-chánh-tổng-đến-thủ-lĩnh-nghĩa-quân","Từ chánh tổng đến thủ lĩnh nghĩa quân",[11,728,729],{},"Xuất thân võ nghệ, từng làm chánh tổng, Đinh Công Tráng sớm tham gia\nchống Pháp trong hàng ngũ quân triều đình rồi các đội nghĩa binh.\nKhi vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương (1885), ông hưởng ứng và trở thành\nmột trong những thủ lĩnh quân sự quan trọng của phong trào tại Thanh Hóa.",[27,731,733],{"id":732},"kiến-trúc-sư-của-pháo-đài-ba-đình","Kiến trúc sư của pháo đài Ba Đình",[11,735,736],{},"Cùng Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt và các văn thân, Đinh Công Tráng chọn\nvùng ba làng Mậu Thịnh – Thượng Thọ – Mỹ Khê (Nga Sơn) làm căn cứ.\nChính ông là người thiết kế hệ thống phòng thủ nổi tiếng: lũy đất\nchân rộng hàng mét đắp quanh ba làng, mặt ngoài che rọ tre nhồi rơm\ntrộn bùn, hào nước, chông tre, trạm gác — biến vùng đồng chiêm trũng\nthành pháo đài khiến quân Pháp nhiều phen bất lực.",[11,738,739],{},"Dưới sự chỉ huy của ông, nghĩa quân Ba Đình đánh lui nhiều đợt tấn công,\ngây cho đối phương thiệt hại nặng trong trận công phá cuối năm 1886.",[27,741,743],{"id":742},"những-ngày-cuối","Những ngày cuối",[11,745,746],{},"Tháng 1 năm 1887, sau nhiều tuần bị vây hãm và pháo kích, nghĩa quân\nmở đường máu rút về căn cứ dự phòng Mã Cao. Đinh Công Tráng tiếp tục\nchiến đấu, tìm cách gây dựng lại lực lượng, nhưng đến cuối năm 1887\nông hy sinh tại vùng đất Nghệ An khi sự nghiệp còn dang dở.",[98,748,749],{},[11,750,751],{},"Tên ông ngày nay được đặt cho nhiều đường phố, trường học trên cả nước.\nVới người Nga Sơn, Đinh Công Tráng mãi là \"vị tướng của Ba Đình\" —\nngười đã cùng vùng đất này viết nên một trang sử lẫm liệt.",[753,754],"hr",{},[11,756,757],{},[209,758,759],{},"Ảnh: Nghĩa quân Ba Đình bị bắt (khoảng 1887) — ảnh tư liệu thời Pháp, Wikimedia Commons (miền công cộng).",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":761},[762,763,764],{"id":725,"depth":105,"text":726},{"id":732,"depth":105,"text":733},{"id":742,"depth":105,"text":743},"2026-07-11","Thủ lĩnh quân sự của khởi nghĩa Ba Đình (1886–1887) tại Nga Sơn — vị tướng Cần Vương mà tên tuổi gắn liền với vùng đất Ba Đình lịch sử.","\u002Fimages\u002Fnghia-quan-ba-dinh-1887.jpg",{},"1842 – 1887","\u002Fnhan-vat\u002Fdinh-cong-trang","Thanh Liêm, Hà Nam",{"title":711,"description":766},"nhan-vat\u002Fdinh-cong-trang",[775,722],"Cần Vương","hWY9xfjtZ55_MxRBt-sZ-1dXD9bZZcKYfn59vWoqhvw",{"id":778,"title":779,"body":780,"date":835,"description":836,"extension":112,"image":113,"meta":837,"namSinh":838,"navigation":116,"path":839,"queQuan":840,"seo":841,"stem":842,"tags":843,"__hash__":846},"nhanVat\u002Fnhan-vat\u002Fle-thi-hoa.md","Nữ tướng Lê Thị Hoa — người khai hoang đất Nga Sơn",{"type":8,"value":781,"toc":830},[782,788,792,795,798,802,805,811,815,825],[11,783,784,785,45],{},"Gần hai nghìn năm trước, khi phần lớn đất Nga Sơn còn là bãi biển\nsình lầy, tương truyền đã có một người phụ nữ đưa dân đến đây\nkhai hoang, lập ấp — đó là ",[14,786,787],{},"nữ tướng Lê Thị Hoa",[27,789,791],{"id":790},"chiêu-dân-mở-đất","Chiêu dân mở đất",[11,793,794],{},"Theo thần phả và truyền thuyết địa phương, Lê Thị Hoa là người\ntài sắc, giỏi võ nghệ. Căm phẫn ách đô hộ tàn bạo của thái thú Tô Định\nnhà Đông Hán, bà đưa gia quyến và dân nghèo về vùng cửa biển\nThần Phù – Nga Sơn ngày nay, vừa khai khẩn đất hoang, vừa ngầm\nchiêu mộ, rèn luyện nghĩa binh.",[11,796,797],{},"Những xóm làng đầu tiên trên đất bãi bồi Nga Sơn — theo truyền thuyết —\nđã hình thành từ công cuộc khẩn hoang ấy.",[27,799,801],{"id":800},"dưới-cờ-hai-bà-trưng","Dưới cờ Hai Bà Trưng",[11,803,804],{},"Năm 40, khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa ở Mê Linh, Lê Thị Hoa\nđem nghĩa binh của mình hưởng ứng, trở thành một trong những\nnữ tướng của cuộc khởi nghĩa. Khởi nghĩa thắng lợi, Trưng Vương\nban thưởng, nhưng bà từ chối tước lộc, xin trở về Nga Sơn\ntiếp tục cùng dân mở đất.",[11,806,807,808,45],{},"Năm 43, quân Đông Hán do Mã Viện kéo sang đàn áp. Lê Thị Hoa\nlãnh đạo nghĩa binh chống trả và ",[14,809,810],{},"hy sinh trên chính vùng đất\nbà đã khai phá",[27,812,814],{"id":813},"đền-mẫu-ở-nga-thiện","Đền Mẫu ở Nga Thiện",[11,816,817,818,821,822,824],{},"Tưởng nhớ công đức \"khai sơn phá thạch\" và khí tiết của bà,\nngười dân lập ",[14,819,820],{},"đền thờ nữ tướng Lê Thị Hoa"," tại làng Ngũ Kiên,\nxã ",[14,823,58],{}," (cũ — nay thuộc xã Ba Đình mới). Đền được xếp hạng\ndi tích lịch sử – văn hóa; hằng năm dân làng mở hội tế lễ,\ntri ân người nữ tướng — vị \"thành hoàng mở đất\" của cả vùng.",[98,826,827],{},[11,828,829],{},"Trước cả Mai An Tiêm của truyền thuyết, Lê Thị Hoa là hình ảnh\ncó thần phả, đền thờ hẳn hoi về những con người đầu tiên\n\"đem mồ hôi đổi lấy đất\" ở Nga Sơn.",{"title":104,"searchDepth":105,"depth":105,"links":831},[832,833,834],{"id":790,"depth":105,"text":791},{"id":800,"depth":105,"text":801},{"id":813,"depth":105,"text":814},"2026-07-09","Nữ tướng của Hai Bà Trưng, người tương truyền đã chiêu dân khai phá vùng đất Nga Sơn và hy sinh tại đây — đền thờ bà tọa lạc ở xã Nga Thiện (cũ).",{},"? – 43","\u002Fnhan-vat\u002Fle-thi-hoa","Tương truyền quê vùng Thanh Hóa",{"title":779,"description":836},"nhan-vat\u002Fle-thi-hoa",[844,58,845],"Hai Bà Trưng","khai hoang","GVW62YKLytey1xYsaIcyFro1lxwmMyAAL_EAVviKD4Y",1784273444196]